|
İstanbul’un
Kaybolan Camileri: Nurî Dede/Nurlu Dede Mescidi
 Mescid,
Fatih Deniz Abdal mahallesi, Ahmet Vefik Paşa Sokak, 416
Pafta, 1700 Ada, 4-5-7-8-12 Parseller‘de, Millet Caddesi ile
Kızılelma caddesinin kesiştiği adada yer almaktaydı.
İstanbul Vakıfları Tahrir Defterlerinde 880 Zilhiccesi
sonlarına (22-23-24 Nisan 1476) tarihlenen vakfiye kaydı
bulunmaktadır. Buna göre, bu Câmi-i şerîf’in zikredilen
tarihten önce Fatih devrinde bina edilmiş olduğu ortaya
çıkmaktadır.
Vakıf Tahrir Defterlerinde şu vakfiye kaydına
rastlamaktayız:
“Mahalle-i Mescid-i Nurlı Dede
VakfuSahibu’l-Mescid
Vâkıf-ı mezbûrun 880 Zilhiccesinin evâhirinde vâkî olmış
Mevlâna Mustafa bin Yusuf imzasıyle bir vakfiyesi vardır ki,
mazmunı zikrolunur.
Asl-ı Vakf:
Hânehâ-yıtahtânî 3 bâb ve dükkan 2 bâb ve muhavvata ve kenif
der mahalle-i mezbûremahdûdHâlidmülki,vetarîk-i âmmve mescid-i
mezbûr ve vevakf-ı vâkıf ile. Hâsıl Fi Sene 360
Hâne-i tahtânî 1 bâb ve kerm ve muhavvata der mahalle-i
mezbûre,mahdûdAlî veTaşcı ve Mustafa mülkleri ve vakf-ı
vâkıf ile . Hâsıl Fi Sene 142
Zemîn der mahalle-i mezbûremahdûd Mustafa El-Haccâr ve
mescid-i mezbûrvavakf-ı vâkıf ile . Hâsıl Fi Sene 12
Hâne-i tahtânî ve ahûr ve ğurfe ve kenif ve furun ve zulle
ve kerm.
Şart-ı Vâkıf:
Evlâdına ve evlâd-ı evlâdına neslenba’deneslin tevliyet
nefsine ola, kayd-ı hayatda oldukça.
Zikrolunan evkâfunğallâtından mescid-i mezbûrimâmına yevmî
iki akçe virile. Hâliyamütevellî Hasan Beğ’dir.
(İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri, 953/1546 Tarihli, 1970:
358; 1009/1600 Tarihli, 2004: 585)
Yine bu vakıf defterlerine göre çeşitli vakıflardan farklı
tarihlerde bu mescid ve imamına tahsisât yapılmıştır.
Bunlar:
Vakf-ı Hüseyin bin Abdillah Et-Tabbâh
Vakf-ı Aişe Hatun bintAbdillah
Vakf-ı Sinan Beğ bin Abdillah
Vakf-ı Atmaca bin Abdillah
Vakf-ı Musa bin Abdillah Et-Tabbâh
Vakf-ı El-HâccCa’fer bin Abdillah Es-Salâhî
Vakf-ı HadicebintAbdillah
Vakf-ı Sinan bin Abdillah Et-Tabbâh
Vakf-ı Ali Beğ bin Abdillah
Vakf-ı GülizârbintTekmiş
Vakf-ı Aişe Hatun bintAbdillah
Vakf-ı Yusuf bin AbdillahReisu’d-Debbâğîn
Vakf-ı Sinan bin Abdilhayy
Vakf-ı Aişe Hatun bint Mustafa
Vakf-ı Kadem Bacı bintAbdillah
(İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri, 953/1546 Tarihli, 1970:
358-360; 1009/1600 Tarihli, 2004: 585-587)
Nurî Dede Mescidi ile alakalı Hadîkatu’l-Cevâmi’de şu
kayıtlar yer almaktadır:
“Bânisi El-Hâcc Bahşâyiş Nurullah Efendi’dir. Kendi dahi
anda medfundur. Mahlas-ı mezbûr ile şiiri vardır. Minberini
Aişe nâm bir hâtun vaz’eylemişdir. Vâkıf-ı merkum civârında
müstakil pencere yanında Külhanî Seyyid Mehmed Efendi
medfundur.Fi 1105/1693-1694)
Müderrisînden iken zâhirine bâtını gâlib olup terk ve tekâüd
eylemişdi. Ba’dehu Nakîb Ca’fer Efendi siyâdetine dahl ve
taarruz eyledikde, külhana girüp isbât-ı siyâdet eylemişdir.
Filibe’den ma’zul Fındık Mustafa Efendi civârında medfun
olup vefatına Kâmî Mehmed Efendi bu tarihi demişdir: “ مسند
گزين جنّت اوله مصطفی افندی ١١٠٥
Mesned-güzîn-i Cennet ola Mustafa Efendi 1105.
Müellefâtından Nuru’l-Fetâva nâm kitâb ile tertib etmiş
olduğu صك Sakk mecmuâsı beyne’l-kuzât mu’teber eserlerdir.
Oğlu hattât-ı meşhur Fındıkzâde İbrahim Efendi Medîne-i
Münevvere’den ma’zûlen vefat edüp pederi yanında defn
olunmuşdur. Mahallesi vardır. Der kurb-ı molla Gürânî. “ (Ayvansarâyî,
Hadîka, Yazma, 1231:105a; Matbu, 1281:1/210; Erzi Yayını,
1987:2/60-62;Galitekin Yayını, 2001:276-277)
Nuri dede/Nurlu Dede Camii ve mahallesi, Tahrir Defterleri
ve Hadîka’daki kayıtta da yer aldığı gibi, Mahalle adı
olarak 17. Yüzyıla ait İstanbul Avârız Defteri’nde de yer
almıştır. ( Aktepe, 1957:122) 1934’de kadar bu mahalle adı
korunmuş.Bu tarihte ise Deniz Abdal Mahallesine
katılmıştır.(Ayverdi, 1958: 42,64)
Nuri (Nurlu) Dede Câmii 19. Yüzyıl ve 20. Yüzyıl başlarına
ait haritalarda da yer almıştır. Cami-i Şerif, 1261/1845
Taihli ve 1264/1848 Tarihli Mühendishane haritalarında 228
Numarada Nurlu Dede Camii adıyle kaydedilmiştir.E. Hakkı
Ayverdi’nin 1875 yılı Haritalarında da, Fındıkzâde Tekkesi
karşı tarafında Nurlu Dede Camii şeklinde yer almaktadır.
Hatta Nurlu Dede Sokağı da bulunmaktadır. (Ayverdi, 1875
Haritası, Pafta. D4) Nuri (Nurlu) Dede Camii 1913 Alman
Mavileri haritası ile, Müller-Weinner Haritasında da
bulunmaktadır.Yine, Fransız Haritaları ile Alman mavileri
haritasında Nuri Dede Camii Sokağı da , Ayverdi
haritasındaki gibi yer almıştır.(Fransız Haritaları, No:
17-3; Alman Mavileri, Pafta No: 17-17-3; Müller-Weinner,C.6-20)
Yine 1918 Necip Bey Haritasında Fındıkzâde Tekyesi
karşısında “Kalender Camii” adı ile kaydolunmuştur. ( Necip
Bey Haritası, 1918:PL-2)
Nurlu (Nurî ) Dede Camii 1918’deki yangında yanmış, 1956-57
istimlaklaeri ve Millet caddesinin açılması çalışmalarında,
arsasının bir kısmı yola kalbolunmuştur. ( Ayverdi, 1989:
III/480; Öz, 1997:1/111;Fatih Camileri, 1991:186; Öneş,
1998:397). Bu Camiin harabesine ait bir fotoğraf Süheyl
Ünver Arşivi’nde yer almaktadır. 1931 Tarihli fotoğrafta
Camiin ayakta kalan minaresi ile iki duvar kalıntısı ve bazı
mezarlar görülmektedir. Camiin minaresinin kaide/pabuç kısm
ıbir sıra kesme taş, üç sıra yassı tuğla örgülü, üst
kısımları sıvalı ve tek şerefelidir.Şerefe korkulukları
demir şebekeli olup, gerek kaide üstü yapısı gerekse külahı
son dönem müdahalelerini göstermektedir. (Süheyl Ünver
Arşivi, Süleymaniye Kütüphanesi, No:240-25)
Bibliography
L7_3Aktepe, Münir, 1957. XVII. Asra Ait İstanbul Kazası
Avârız Defteri (Makale), İstanbul Enstitüsü Dergisi III.
İçinde, Shf.109-139, İstanbul Matbaası, İstanbul
Ayvansarâyî, Hafız Hüseyin, 1231. Hadîkatu’l-Cevâmi’, Yazma,
Müstensih: Hattat Mustafa Râkım, İstanbul Üniversitesi
Kütüphanesi Yazmaları, TY 8872
Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, 1281. Hadîkatu’l-Cevâmi’, Cilt.
1-2, Matbaa-i Âmire, İstanbul
Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, 1987. Hadîkatu’l-Cevâmi’, Cilt.
1-2; Hazırlayan: İhsan Erzi, Tercüman Yayınları, İstanbul
Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, 2001.Hadîkatu’l-Cevâmi’,
Hazırlayan: A. Nezih Galitekin, İşaret Yayınları, İstanbul
Ayverdi, Ekrem Hakkı, 1958. Fatih Devri Sonlarında İstanbul
Mahalleleri, Şehrin İskânı Ve Nüfusu, Vakıflar Umum
Müdürlüğü Neşriyatı, Doğuş Matbaası, Ankara.
Ayverdi, Ekrem Hakkı, 1989. Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri,
(855-886/1451-1481), C.III. İstanbul Fetih Cemiyeti-İstanbul
Enstitüsü Yayınları, İstanbul
Ayverdi, Ekrem Hakkı, 1995. 19. Asırda İstanbul Haritası, 2.
Baskı Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul
Fatih Camileri, 1991. Fatih Camileri Ve Diğer Tarihi
Eserler,Türkiye Diyanet Vakfı Fatih Şubesi
Yayınları,İstanbul
İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri, 953/1546 Tarihli,
Neşredenler: Ord. Prof. Ömer Lütfi Barkan-Ekrem Hakkı
Ayverdi, İstanbul Cemiyeti Neşriyatı, 1970. Baha Matbaası,
İstanbul
İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri, 1009/1600 Târîhli,
Hazırlayan: Doç. Dr. Mehmet Canatar, İstanbul Fetih Cemiyeti
Yayınları, 2004. İstanbul
Öneş, Ethem Ruhi, 1998. Mabedler Şehri İstanbul’un Tarihi
Mescid Ve Camileri, İstanbul Ajans Yayıncılık, İstanbul
Öz, Tahsin. 1997. İstanbul Camileri, Cilt.1-2, 3. Baskı,
TTK. Yayınları, TTK. Basımevi, Ankara
Müfid Yüksel;
http://mufidyuksel.com/istanbulun-kaybolan-camileri-nuri-dedenurlu-dede-mescidi-mufid-yuksel.html
|
