Ulus Devlet Yolunda

Samsun'dan yola çıkan yaylı bir arabada, iki önemli adam, Ankara'ya doğru ilerliyordu.

Birisi, Rıza Nur'du, diğeri ise Malta'daki bir buçuk yıllık sürgün hayatından henüz yeni dönmüş olan Ziya Gökalp.

Rıza Nur, yıllar sonra, yol arkadaşının vasıflarını överken suskunluğundan şöyle yakınacaktı:

"Ziya, İttihatçılar'ın içinde yegane bir düşünür kafa ve âlim adamdı. Memleket ondan istifade etmeli.

Ankara'ya varmalarından bir süre sonra, Rıza Nur, Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekili (yani Sağlık Bakanı) oldu. Ziya Gökalp'e ise, Maarif Vekaleti (Milli Eğitim Bakanlığı) içinde alt düzey bir görev verildi. Bu görevde fazla kalmayarak, sohbaharda memleketi olan Diyarbakır'a gitti.

Kısa bir süre sonra Rıza Nur, "memleket ondan istifade etmeli" düşüncesiyle, Gökalp'e bir mektup yazdı ve doğudaki Kürt aşiretleri hakkında bir araştırma yapmasını rica etti. Rıza Nur,

1 Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, (Hazırlayan Şevket Beysanoğlu) Sosyal Yayınlar, İstanbul, 1992,
s. 118
2 Rıza Nur, Hayat ve Hatıratım, c. 3, İstanbul, 1968, s. 816-817
3 Ali Nüzhet Göksel, Ziya Gökalp'in Neşredilmemiş Yeni Eseri ve Aile Mektupları, Diyarbakır'ı Tanıtma derneği, İstanbul, 1956, s. 8-9

Gökalp “Kürt Aşiretleri Hakkında Tetkikler” başlıklı araştırmasını yaptı, ve Ankara hükümetine sundu. Bir sosyolog olarak konunun öneminin bilincinde olan Gökalp, 1924'teki erken ölümüne dek çeşitli dergilerde Kürtler'i ele alan, Türklerle Kürtlerin kaynaşmışlığını ve ayrılmazlığını anlatan önemli makaleler kaleme aldı.

Gökalp'in tüm bu yazılarında dikkat çektiği bir kaç önemli nokta vardı. Bunların birincisi, Türkler ile Kürtler arasındaki en önemli ayrımın, yerleşik yaşamla göçebe yaşamı arasındaki fark oluşuydu. Türkler şehirlerde, Kürtler ise dağlarda yaşıyordu. Bu sosyolojik fark, Türkler ve Kürtler arasında geçişlilik sağlanabileceğini de gösteriyordu. Gökalp bunu şöyle tarif ediyordu:

Kısacası, bölgedeki sorunun, Kürtlerin dağlık, göçebe ve feodal yapısından kaynaklandığını düşünüyor ve bu yapının, sosyal ve ekonomik bir reformla, yerleşik ve modern bir forma dönüşmesini öneriyordu. Gökalp sosyolojisine göre, şehir hayatı, ticaretin gelişmesi, eğitim gibi yeni dinamikler Türkçe'nin yaygın kullanımını, Kürtlerin kimliklerini koruyarak genel kültüre, Türkiye kültürüne entegre olmalarını getirecekti. Gökalp'in yazılarında dikkati çeken diğer nokta ise, Türkler ve Kürtler arasındaki ortak inançlara, değerlere ve tarihsel birlikteliğe vurgu yapmasıydı. "Türkler'le Kürtler" başlıklı, 5

Gökalp, Diyarbakır'da doğup büyümüştü ve bölgeyi çok iyi tanıyordu. Dahası, sosyolojinin Türkiye'deki öncüsüydü ve olguları sosyolojik bir derinlikle inceleyebiliyordu. Tüm bu birikime dayarak, Türkiye'de uygulanması gereken doğu politikasını şöyle belirlemişti:
1) Kürtler için sosyo-ekonomik bir kalkınma projesi uygulanmalı, yerleşik hayata geçirilmeliydiler; bu sosyal bütünleşme getirecekti.
2) Kürtler ile Türkler arasındaki kardeşlik korunmalı, bunun için de ortak inançlar, değerler ve tarihsel birliktelik vurgulanmalıydı.

Tüm bu olayların içinde dikkat çekici bir detay ise, Ziya Gökalp'i bu araştırmayla görevlendiren Rıza Nur'un konuya ondan daha farklı bakmasıydı; "Kürtlere aslında Türk olduklarını anlatmayı" başta hedef olarak belirlemişti; Ziya Gökalp'inki gibi sosyolojik çalışmalar olsa da, olmasa da, bu hedef esastı.

10 Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, s. 118.
11 Necat Birinci, Ruşen Eşraf Ünaydın, Kültür Bakanlığı, 1988, s. 174
12 Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam, III, s.180.
13 Nizayi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Doğu Batı yayınları, s. 521.
14 Kemal Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, s. 62 – 62
15 Erol Güngör, Türk Kültürü ve Milliyetçilik, s. 228 – 230
16 Taha Parla , Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm, İletişim yayanları, 1993.

Ulus-devlet (ya da milli devlet) modern çağın ayrılmaz bir parçasıdır. Modernleşen dünyada şu veya bu şekilde ulus-devletler oluşmuş, insanlar bunların çatısı altına girmişlerdir. Modernleşme ile uluslaşma ve ulus devlet arasında kesin bir bağ vardır; biri ötekini geliştirmiştir.

Atatürk'ün tarihe vurduğu iki büyük damga ise;
1) Kurtuluş Savaşı'nı kazanarak Türkiye'yi işgalden kurtarması,
2) Türkiye'yi bir modern ulus-devlet haline getirmesidir.
Ve bu iki hedefi yerine getirmek için gereken kimi söylem ve politikalar birbirinden zorunlu olarak farklıdır. Kurtuluş Savaşının politikaları ile, bağımsızlık kazanıldıktan sonra uygulanan "çağdaşlaşma" politikalarının kendilerine özgü öncelikleri vardır.
Birinci hedef için, öncelik, Türkiye sınırları içinde yaşayan tüm etnik kökenleri, hiç birisine özel vurgu yapılmadan birleştirerek Milli Mücadele’yi kazanmak, ülkeyi işgalden kurtarmaktır.

“Anâsır-ı İslam” terimi bunu ifade eder. “Türkiye” kavramı ise daima ve her dönemde ön plandadır, Mustafa Kemal Paşa bu aşamada da “Türkiye halkı… Türkiye devleti” terimlerini de sık sık kullanılır. Mustafa Kemal, çeşitli etnik kimlikleri zikreden konuşmalarını da “Türkiye Büyük Millet Meclisi” kürsüsünden yapmıştır. Bu bakımdan bizde “millet” bilincinin ve ulus devletin temelinde
“Türkiye” kavramının olduğunu düşünmek tarihi gerçeğin gereğidir; Kürtler Milli Mücadele’yi bu
“Türkiye” kavramını ve “Türkiye Büyük Millet Meclisi” terimindeki anlamı benimseyerek, özümseyerek ve ona bağlanarak desteklemişlerdir.

İkinci hedef, yani çağdaşlaşma için öncelik ise, sözkonusu "anâsır-ı İslam"a bu kez modern bir ortak bir kimlik, bir “ulus” kimliği kazandırmaktır. Bu da, dünyanın diğer pek çok ülkesinde olduğu gibi, o "unsurlar"ın en büyüğü ve en merkezisi ve en tarihî olanın, yaşanan tarihe ve kurtuluşa öncülük edenin, yani Türklerin kimliğinin bir üst kimlik olarak belirlenmesi ve telkin edilmesiyle yapılmıştır.

Hilafet, Hz. Muhammed'in vefatından beridir, çeşitli çalkantılarla ve fetret devirleriyle sarsılsa bile varlığını koruyan tarihsel bir kurumdu. Dünyadaki tüm Sünni Müslümanlar için etkisi devirlere göre değişen ortak bir sembol niteliği taşıyordu. Osmanlı hanedanı bu sıfatı Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferinde almış ve kendinden sonraki sultanlara miras bırakmıştı. Devletin güçlü zamanlarında Hilafet’e Sultan'ın çeşitli unvanlarından sadece biri olarak bakıldı, çok fazla bir politik-diplomatik işlev yükselmedi. Batı karşısında çöküntü ortaya çıktıkça Hilafet Osmanlı’nın daha bir dikkatini çekti. Kaybedilen topraklardaki müslümanların Osmanlı’ya manevi sadakatini sürdürmek amacıyla çeşitli uluslararası anlaşmalara konuldu.
Hilafet kurumunu en etkili biçimde kullanan Osmanlı hükümdarı kuşkusuz Sultan II. Abdülhamid oldu. Britannica'nın İngilizce baskısında belirtildiği gibi, "Hilafet Osmanlı diplomatik

18 Hamdullah Suphi Tanrıöver, Dağyolu adlı 1931 basımı kitabında, Türk Ocakları bünyesinde geçmiş yıllarda tam on dokuz ayrı yabancı eserin Türkçe'ye tercüme edildiğini belirtmektedir. çalışmalar, o dönemde meseleyi gerçekten anlamak ve ona göre ele almak yönünde bir eğilim bulunduğunun göstergesidir. (Hamdullah Suphi Tanrıöver, Dağyolu, 2. Kitap, Türk Ocakları
İlim ve San'at Hey'eti Neşriyatı, Ankara, 1931, s. 24-25) Ama Kürtler hakkında bu veya başka araştırmalar ne Türkocağı ne de dönemin resmi ve özel başka kurumları arafından yayınlanmamıştır, çünkü artık ‘yok’ sayılmıştır..
19 Kemal Kirişçi, Gareth Winrow, Kürt Sorunu, s. 102
20 Martin Van Bruinessen, Kürdistan Üzerine Yazılanlar, İletişim Yayınları, İstanbul 1992, s. 123

Burada bir parantez açıp Hilafet’in; aslında dinî yani itikadî ya da papalık gibi ruhanî bir

kurum olmadığını, dine göre doğruları ve yanlışları belirleme yetkisinin Hilafet makamında değil,

fetva (müftülük) makamında bulunduğunu, Hilafet’in devlet başkanı anlamında siyasi bir kurum

olduğunu belirtelim. Bu bakımdan, Hilafet’in kaldırılmasını İslami ve hukuki delillerle anlatan

Adliye Vekili Seyyid Bey’in ünlü konuşması akademik ve bilimsel açıdan doğrudur. Seyyid Bey'in

temel analizi, "dinî olan"la "dinî olmayan" arasındaki farkın ortaya konulmasıydı. Bu açıdan,

Hilafet'in dinî-ruhani bir kurum değil, tarihi-siyasi bir kurum olduğunu göstererek Meclis'teki

Dolayısıyla Hilafet'in kaldırılması konusundaki tartışmaların dinî açıdan değil, siyasi açıdan

incelenmesi gerekir. Mesela Hilafet'in kaldırılması tasarısına itiraz eden Kazım Karabekir Paşa,

itirazını tamamen siyasi gerekçelere dayandırıyordu. Karabekir, Musul meselesinin gündemin

yakıcı maddesini oluşturduğu o konjonktürde “İstiklal savaşından daha zayıf olduğumuzu”

düşünüyor, Hilafet'in o aşamada kaldırılmasının Kürtleri soğutarak Musul tezimizi zayıflatacağını

Karabekir, devrimci değil, evrimci bakıyordu.

Ancak dönemin konsepti gereği devrimcilik tercih edildi ve çağdaşlaşma açısından Hilafet'in

kaldırılması acil ve zorunlu bir adım olarak görüldü. Bu gerçekten de modern bir ulus-devlet kurma

yönünde ciddi bir adımdı. Ama bu zorunlu adımın da bir bedeli vardı.

Kürtlerin sadakati, bu bedelin içindeki unsurlardan biriydi.

21 "Ottoman Empire: The Rule of Abdulhamid II", Encyclopedia Britannica 2004,

23 Kazım Karabekir, Kürt Meselesi, s. 145 - 158

MUSTAFA AKYOL

8

David McDowall'ın belirttiği gibi, Hilafet'ten iki yıl önce Saltanat'ın kaldırılması bile Sünni

bir çözümdü. Çünkü Sünni Kürtler için asıl bu dini makam önemliydi. Şah dönemi İran ordusunda

eski genel kurmay başkanı olan ve bir süre İran'ın Türkiye Büyükelçiliği'ni üstlenen Hasan Arfa,

1922 yılında Anadolu'da yaptığı gözlemlere dayanarak, Kürtlerin Hilafet konusundaki

hassasiyetlerini şöyle anlatır:

"O zamanlar Kuzey Kürdistan'da ve Türkiye'de at üstünde kırk gece süren uzun bir yolculuk yaptım ve

geceleri köylülerin küçük evlerinde geçirdim. Ev sahiplerimle konuştukça, Anadolu köylülerinin

Osmanlı monarşisinin akıbeti ile fazlasıyla meşgul olduklarını gözlemledim. İlk başta Kürtlerin bu

meseleyle fazla ilgilenmedikleri izlenimine kapılmıştım, ama sonra onların İstanbul'daki olaylara olan

ilgilerinin Osmanlı yöneticilerinin siyasi değil de dini önemiyle ilgili olduğunu fark ettim. Eğer Hilafet

Cumhuriyet rejiimi tarafından korunacak olsaydı (Sultan Abdülaziz'in oğlu Abdülmecid Efendi Hilafe

Hilafet, Şeriye ve Evkaf Vekaleti ile birlikte 3 Mart 1924'te kaldırıldı, Osmanlı hanedanından

Abdülmecid Efendi'nin şahsından alındı, "TMBB'nin manevi şahsiyetine" olduğu ifade edildi. Bu

hem Hilafet'e son vermek için siyasi bir formüldü hem de bütün egemenlik güçlerinin TBMM’nde

olduğu şeklindeki siyasi konseptin, yani “milli hakimiyet” doktrinin gereğiydi.

Ama Kürtler meseleyi daha farklı algıladılar. Martin van Bruinessen'e göre:

"Hilafetin kaldırılmasıyla birlikte, Türk-Kürt kardeşliğinin en önemli sembolü ortadan kalkmış oldu.

Ankara Hükümeti'ni dindışı olarak suçlamak mümkün hale geldi ki, bu suçlama hükümetin aldığı

diğer bazı kararlarla da desteklenir gibi gözüküyordu. Bu argüman, İslam'a kuvvetle bağlı olan Kürtler

Ortadoğu uzmanı Prof. Nader Entessar da Hilafet'in kaldırılmasının Kürtlerin kendi sosyal

yapılarındaki sarsıntısına işaret ederek şu yorumu yapar:

"Halifeliğin 1924 yılında kaldırılması Osmanlıların Müslüman 'ümmet' kavramını zayıflattı... Kürt dinî

ve aşiretsel liderleri kendi otoritelerini Sultan ve Halife kurumlarından aldıkları için, bunların ortadan

kaldırılması kendilerinin de güncel ve spritüel meşruiyetlerini ortadan kaldırdı. Bunun sonucu olarak

24 David McDowall, A Modern History of the Kurds, s. 142

25 Hassan Arfa, The Kurds: A Historical and Political Study, London: Oxford University Press, 1966, s. 33

26 Martin van Bruinessen, Agha, Shaik and State: On the Social and Political Otganization of Kurdistan, Utrecht:

Rijksuniversiteitte, 1978. s. 281

KÜRT SORUNUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK

9

da Türkiye Cumhuriyeti Kürt kimliğinin tüm ifadelerini yasakladı... Kürt kimliğine yönelik bu tehdit,

Kürtleri birbirleri ile çelişen, bazen tamamen zıt noktalarda bir araya getirerek onları Cumhuriyet

David McDowall da, 3 Mart 1924'ün bir dönüm noktası olduğu görüşündedir:

"Bu, [Hilafetin kaldırılması] asıl darbe oldu... Bu, Kürtler'in Türklere karşı duyduğu son ideolojik bağı

da kopardı. Dini okulların, yani medreselerin ve küttapların kapatılması ise, çoğu Kürt için geriye

kalan son eğitim kaynağını da ortadan kaldırmış oldu. Türkiye'nin 1912-22 arasındaki savaş yıllarını

aşmasına neden olan Kürtler, bu kez onun düşmanları haline geldiler... Bunlar, dini yönelimli şeyhler

ve eski Hamidiye ağalarıydı ki, Halife'nin savunulmasına samimi olarak inanıyorlardı. Şimdi bu

insanlar arasında, onların daha önceden en ufak bir bağlantı kurmayı kabul etmedikleri kişiler, yani

Cumhuriyet’in ilanı ve arkasından da halifeliğin kaldırılmasının, Kürt aşiretleri arasında

tepkiyle karşılandığını Uğur Mumcu da belirtir. Ancak Mumcu'ya göre halifeliğin kaldırılması,

daha öncesinden gelişmekte olan Kürt milliyetçiliğinin patlama yapmasına neden olmuştur. Şeyh

Said isyanı için hazırlıklar 1923 baharında başlamış, Cibranlı Kürt Halit Bey, Kürt Teali

Cemiyeti’nin Paris’teki elemanlarıyla temas kurmuş, 1925 ağustosunda kurulan gizli Kürt İstiklal

Cemiyeti’nin başkanlığına Şeyh Sait seçilmişti. Bozan aşireti reisi Şahin Bey 15 Nisan 1924’te

Halep’te yayınladığı bildiride, “Süleymaniye dağlarından Karadeniz’e uzanan yirmi milyon Kürt”

için isyan çağrısı yapıyordu. Bildiride Halefetin kaldırılmış olması menfi propaganda için

Kısacası isyan yaklaşıyordu.

Şeyh Said isyanı Şubat 1925'te Bingöl’de patlak verdi. Kürt aşiretlerinden yaklaşık 7 bin

liderliğini yürüten Şeyh Said, feodal bir Nakşibendi şeyhiydi.. Hilafet'in kaldırılmasına tepki duyan

yerel Kürt liderlerden biriydi ve hem dinsel hem de Kürtler arasında yeşermeye başlamış olan etnik

dürtülerle genç Cumhuriyet’e karşı "kıyam"a karar vermişti. Amacını, Sultan Abdülhamid'in en

büyük oğlu olan ve o sıralar Beyrut'ta yaşayan Mehmed Selim Efendi'yi başa geçirerek Saltanat ve

27 Nader Entessar, Kurdish Ethnonationalism, Boulder, CO, Lynne Rienner Publishers, 1992, s. 83

28 David McDowall, A Modern History of the Kurds, s. 192

29 Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması, s.57-58

30 Yaşar Kalafat, Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Karakteri, Dönemindeki İç ve Dış Olaylar, Boğaziçi Yayınları,

Ankara, 1992, s. 104

MUSTAFA AKYOL

10

İsyan çıkınca, San Remo’da bulunan son padişah Vahdettin, bir Fransız gazetesine verdiği

beyanatta memnuniyetini belirtmiş, isyana başarı dilemişti. Bu hareket, Ankara’da, firari Padişah’ın

İsyancılar, hareketi bir kaç ay sonra ve daha da iyi bir hazırlıkla başlatmayı planlıyordu.

Ancak Şeyh Said'in, Bingöl'ün (o zamanki adıyla Çapakçur'un) Ergani ilçesinin Eğil bucağına bağlı

Piran köyündeki evine bir grup jandarmanın gelerek evdeki bazı misafirleri tutuklamak istemeleri

ve bu isteğe ateşle karşılık verilmesi, isyanın "prematüre" doğmasına neden oldu.

Şeyh Said’in eskiden beri Ankara’nın şüphelerini çeken tavırları vardı. Şeyhin beşi kız, beşi

erkek çocuğundan biri İstanbul’a gitmiş ve daha önce belirttiğimiz Kürt liderlerden (Kürt Teali

Cemiyeti reisi) Seyyid Abdulkadir’le görüşmeler yapmıştı. İçeriği bilinmeyen bu görüşmeler

Ankara’yı tedirgin etmişti. Şeyh Said'in Nasturi ayaklanmasının bastırılması üzerine Irak’a kaçmış

olan Kürt asıllı eski Osmanlı subaylarıyla da görüşmeleri olmuştu. Şimdi onlar hakkında soruşturma

yürütülmesi Şeyhi tedirgin etmiş, jandarmanın sorgulamak istediği misafirlerini vermemiş, çıkan

çatışma isyanı tetiklemişti.

Şeyh Said’in ilk işi telgraf hatlarını kestirerek hükümet ve ordu birimlerinin kendi aralarında

ve Ankara ile haberleşmelerini engelleme girişimi oldu. Belli ki sınırlı da olsa hazırlık yapılmıştı.

İsyanın yayılması üzerine 14 ilde sıkıyönetim ilan edildi, yer yer kanlı çatışmalar yaşandı. Adliye

İsyanda liderliği başta Şeyh Sait olmak üzere şeyhler ve ağalardan oluşan “feodal” bir kesim

yürütmüştü. Bunlar yerel halk üzerinde son derece derin ve güçlü bir geleneksel otoriteye sahiptiler

ve otoriteleri konusunda çok "kıskanç"tılar. Elazığ İstiklal Mahkemesi’nde örneğin Şeyh Eyyub’un

kapısında cereyan eden “köle gibi bağlılık” olayları herkesin dikkatini çekmişti. Müridler şeyhin

evinin kapılarının eşiklerini öper, ona köle gibi bağlılık ve itaat gösterilirdi. Şevket Süreyya, ağa,

bey ve şeyhlerin tekkelerinin, konaklarının önünde dizüstü yerlerde sürünerek yürümek gibi adetler

olduğunu hatta “gözü kapalı sadakat nişanesi” olarak şeyh ve ağaların bu “köle” ve müritlerine

Bölgeyi çok iyi tanıyan ve daima Kürtlere şefkatli yaklaşma taraftarı olan Kazım Karabekir

Paşa da “halk şeyhlerin önünde diz çöküp havlayacak kadar cahil idi” diyerek şöyle yazar:

“Aşiret bireylerinin reislerine karşı olan bağlılıkları cehaletlerinden ve reislerin zalimane

31 Geoffrey Lewis, Modern Turkey, London, 1974 s. 98

32 Ahmet Emin Yalman, Gördüklerim ve Geçirdiklerim, ikinci baskı, İstanbul 1997, cilt 2, s. 994

33 Şevket Süreyye Aydemir, Tek Adam, cilt 3, s. 217 – 233

34 Sevket Süreyya, aynı eser, s. 226 – 227

KÜRT SORUNUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK

11

muamelesiyle talan edilecek şeylerden istifade fikrinden ileri gelmektedir. Hükümetin kudret ve

nüfuzu azaldıkça, aşiret reislerinin nüfuzu artar. Her aşiret reisi müstebit bir hükümdar gibi, bu

nüfuzun ihlal edilmemesi için elinden gelen her şeyi yapar. Hükümet memurlarının münferit kişilerin

dinlememesi ve kişilerin her türlü işlerini reisleri vasıtasıyla halletmeleri, reislerin nüfuzunu

Kısacası ağa, bey, eşraf ve şeyh zümresinin, henüz kapalı feodal bir hayat yaşayan kitleler

üzerinde çok büyük büyük etkisi vardı. İsyanda bu sosyal yapının önemli rolü oldu.

Ancak isyanı hazırlayanlar Şeyh Said'den veya onun çevresindeki diğer dini liderlerden ibaret

değildi. Perde arkasında Ciwata Azadi Kurd (Kürt Hürriyet Derneği) olarak bilinen ve sonradan

adını Ciwata Kweseriya Kurd (Kürt Bağımsızlık Derneği) olarak değiştiren milliyetçi bir örgütün

büyük rolü vardı. Kısaca Azadi (Özgürlük) olarak da bilinen bu örgüt, 1921 ve 24 yılları arasında

doğu Anadolu'da gizlice kurulmuştu ve Ankara hükümeti için bir endişe kaynağıydı.

Kürt milliyetçiliğine sempatik bakan Hamit Bozaslan’a göre, Azadi örgütünü oluşturanların

Şeyh Sait isyan hazırlığına bu örgütün 1924 kongresine katılarak başlamıştı. Şeriat iddiasıyla

isyan çıkararan Şeyh Said’in böylesi seküler ve dahası ateist bir kadroyla yakın işbirliği yapması,

ancak etnik dürtülerle açıklanabilir. Bu olgunun, Hilafet devam etseydi bile zamanla eski sadakat

sağlama gücünü yitirmiş olacağı şeklinde yorumlanması da mümkündür.

Ankara Azadi örgütünden rahatsızdı. Onunla ilgisi olduğu düşünülen bazı Kürt subaylar

ordudan uzaklaştırılmış, örgüte üye olmak da yasaklanmıştı. Örgütün liderleri arasında, eskiden

Osmanlı yönetiminin hizmetinde olan Hamidiye ağalarının ve Osmanlı ordusunun eski subaylarının

yer alması da dikkat çekiciydi. Robert Olson'a göre Azadi'nin üç temel hedefi vardı: "Kürtleri Türk

yönetiminden 'kurtarmak'; Kürtlere kendi ülkelerini kurma özgürlüğünü ve fırsatını vermek; ve

ilk büyük eylemi ise, Eylül 1924'te Beytüşşebap garnizonundaki subaylar arasında bir isyan

hazırlığıydı. Garnizondaki Kürt subaylar arasında Azadi üyeleri de vardı ve plana göre ani bir

ayaklanma ile garnizonun kontrolünü ele geçirecekler, sonra da yerel Kürt liderleri (aşiret liderleri

ve şeyhleri) daha büyük bir isyana teşvik ederek bir tür "milli uyanış" başlatacaklardı. Ancak

35 Kazım Karabekir, Kürt Meselesi, Emre Yayınları, s. 11, 53

36 Hamit Bozaslan, aynı yazı, s. 849

37 Robert Olson, The Emergence of Kurdish Nationalism, p. 45

MUSTAFA AKYOL

12

Azadi'nin planı suya düştü çünkü;

1) Garnizon komutanı plandan önceden haberdar olarak ele başları tutukladı ve ayaklanmayı

bastırdı.

2) Yerel Kürt liderler ayaklanmaya Azadi'nin beklediği desteği vermedi.

Bunun üzerine Azadi liderlerinin çoğu Irak'a kaçtı ve orada İngilizlerle bağlantı kurdu. Ancak

İngilizler Azadi'nin "Türkiye'ye karşı savaş zamanında kullanılabilecek güçlü bir silah olduğunu"

Aynı yıl içinde Azadi tarafından düzenlenen kongrede ise Mayıs 1925'te tüm Kürt

bölgelerinde genel bir ayaklanma başlatılması kararı alındı. Kongrede dikkati çeken isimlerden biri,

Şeyh Said idi. Said, ayaklanma konusunda gönülsüz veya çekimser duran bazı eski Hamidiye

komutanlarının ikna edilmesinde önemli bir rol oynadı. Said, yerel Kürt liderlerini Ruslarla işbirliği

yapmak için bile ikna etti. Van Bruinessen'in vurguladığı gibi, gerçekte söz konusu yerel Kürt

liderlerin çoğu, Müslüman Türklere karşı Bolşevik Ruslarla işbirliği yapma fikrine çok soğuk

bakmışlar, ama Şeyh Said Ankara Hükümeti'nin uygulamalarının İslam'a aykırı olduğunu iddia

Şubat 1925'te Piran'da başlayan ve iki aydan fazla süren isyan, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin

karşılaştığı ilk büyük tehdit olarak tarihe geçecekti. Çatışmalarda gerek ordudan gerekse

isyancılardan çok sayıda kayıp verildi.

Uğur Mumcu, Şeyh Said isyanını konu alan Kürt-İslam Ayaklanması adlı kitabının

altbaşlığında 1919-25 diye yazmıştı. Mumcu'nun titiz araştırmacılığının iyi bir örneği olarak dikkat

çeken kitabın söz konusu alt başlığı, ilk bakışta yanıltıcı olabilir ve "1919-25" yılları arasında süren

bir Kürt isyanından söz edildiği izlenimi uyandırabilir. Oysaki Mumcu, 1919'dan 1924'e kadar,

Koçgiri isyanı sayılmazsa, fiili bir Kürt isyanından değil, Kürt milliyetçileri tarafından pişirilen

isyan fikrinden ve hazırlıklarından söz etmektedir. Bu fikirlerin Kürtler arasında ve Kürt kitleleri

üzerinde nüfuzu olan Şeyh Said gibi dini figürler üzerinde etkili olması, ancak 1924 yılında

şekillenen bir gelişmedir.

Aslında olayların gelişimine baktığımızda, 1924 yılı içinde Kürtler arasında büyük bir

dönüşüm yaşandığı dikkati çeker. Osmanlı'nın son dönemlerinde bazı Kürt entellektüel ve

subaylarının bağımsızlık istediğini, ancak Kürt kitlelerinin ve yerel liderlerinin Türklerle ortak

38 Robert Olson, aynı eser, p. 50

39 Martin van Bruinessen. Agha, Shaik and State, p. 281

KÜRT SORUNUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK

13

Müslümanlık bağını gözeterek buna karşı çıktıklarını görmüştük. 1924 yılına geldiğimizde ise,

Azadi gibi Kürt milliyetçi gruplarının daha önceden cevapsız kalan milliyetçi söylem ve planlarının

ilk kez bazı yerel Kürt liderleri tarafından kabul edilmeye başlandığına tanık oluyoruz.

Şeyh Said'in torunu olan eski milletvekili Abdülmelik Fırat, bu dönüşümde 1924 yılında

hazırlanan ve Kurtuluş Savaşı yıllarındaki söylemin aksine Kürtler'den hiç bahsetmeyen

itibaren atılmıştır. Dr. Hüseyin Koca'ya göre, "1922'den sonra bölgede sadece Türklerin isminden

Dolayısıyla denebilir ki, Şeyh Said isyanı, Osmanlılığın sona ermesine ve onun yerine laik

karakteri belirginleşmeye başlamış bir ulus devlet kurulmasına yönelik bir tepkiydi. Robert

Olson'un ifadesiyle, "isyana katılan ortalama bir Kürt için, dini ve milli motivasyonlar içiçe geçmiş

Kuşkusuz ek faktörler de vardı. İranlı general Hasan Arfa'nın ifadesiyle "yaralanan dini

duyguların ve hükümetin eritme politikalarının yanı sıra, doğu bölgelerindeki genel ekonomik

durumun bozukluğu ve ayrıcalıklarının kısıtlanacağından korkan toprak sahiplerinin endişeleri,

TBMM'ye tekrar seçilmeleri engellenen bazı aşiret reislerinin hoşnutsuzlukları" da önemli rol

Ankara Hükümeti'ne ve sonra da Cumhuriyet'e karşı girişilen isyan hareketlerine bakmak,

1924'ün Kürtler açısından ne kadar büyük bir kırılma noktası olduğunu gösterir. Kemal Kirişçi ve

Gareth Winrow'un verdikleri sayılara göre:

1919 ile 1921 sonu arasında, Ankara Hükümeti'ne karşı 23 isyan çıkmıştır. Bu isyanlardan

sadece dördü Kürtlerin oturduğu bölgelerde gerçekleşmiş ve sadece üçüne Kürt aşiretleri

1924 ile 1938 arasında patlak veren 18 isyanın 17'si ise Doğu Anadolu'dadır ve 16'sına

Yani 1924 öncesi ayaklanmaların sadece % 13'ü Kürt karakterlidir.

Aynı oran, 1924 sonrası için, % 89'dur.

40 Abdülmelik Fırat, "PKK bir provokasyon hareketidir", Aksiyon dergisi, 26 Mays 2003

41 Hüseyin Koca, Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları, s. 85

42 Robert Olson. The Emergence of Kurdish Nationalism, p. 145

43 Martin Van Bruinessen, Kürdistan Üzerine Yazılanlar, İletişim Yayınları, İstanbul 1992, s. 154-155

44 Kemal Kirişçi, Gareth Winrow, Kürt Sorunu: Kökeni ve Gelişimi, s. 84-85

45 Kemal Kirişçi, Gareth Winrow, aynı eser, s. 105; Hıdır Göktaş, Kürtler, İsyan – Tenkil, Alan Yay. İstanbul 1991, s. 116.

MUSTAFA AKYOL

14

Tüm bunlara rağmen, Şeyh Said isyanı Kürtlerin sadece az bir kısmından destek gördü. İsyanı

destekleyen yerel liderler çoğunlukla kırsal alanda etkili oldular, şehir merkezlerinde aynı etkiyi

sağlayamadılar. Kürt kültürünün merkezi sayılabilecek olan Diyarbakır kentinde, örneğin, isyana

hemen hiç destek çıkmadı. Şeyh Said'in Diyarbakır'ı ele geçirme girişimi başarısızlıkla sonuçlandı.

Başka şehirlerde, sözgelimi Elazığ'da, isyancıların yağma ve taşkınlıklarına hedef olan Kürt nüfus

Sözkonusu yağmacılık, dini amaçlarla hareket ettiklerini söyleyen isyancıların önemli bir

bölümünün, aslında çıkar arayışındaki "eşkiya" olduğunu gösteriyordu. İsyancıları dini duyugularla

destekleyen ancak bundan pişman olan Diyarbakırlı bir köylünün anlattıkları dikkat çekiciydi:

"Şeyh Said isyanı başladığı zaman aşiretler köyümüze yaklaşınca köy dışında onları karşılamaya gittik

ve bugünleri gösterdiği için Allah'a şükrettik. Onları köyümüze getirdik ve köyde herkes gücü kadar

koyun kesti, gelenler buna razı olmayıp 'bizim istediğimiz kadar keseceksiniz' dediler... O gece

zulümleri arttı. Bizi dövmeye başladılar. Az kaldı namusa tecavüz edeceklerdi. Sonra sabahleyin Türk

Şeyh Sait'in mahkemede söylediği "bu ahali ile bir şey olmazdı... ahaliden sıtkım sıyrıldı,

şeriata razı olan ahali kalmamıştır" sözü de, "peşinden gelen çapulcular"dan duyduğu

Uğur Mumcu'nun belirttiği gibi, "Şeyh Sait... ayaklanma sırasında Lolan, Hormek ve

Hayderan aşiretleri başta olmak üzere Kürt aşiretleri ile dövüşmüştü. Bir çok Kürt aşireti de

Güneydoğu Anadolu bölgelerimizde yaşayan 715 aşiret, grup ve kabileden... sadece 50-51'i"

Kürt ulemasının önde gelen isimlerinin önemli bir bölümü de isyana karşı çıktı. Sonraki

yıllarda yazacağı "risaleler" ile Türkiye önemli bir İslami fikir ekolünün kurucusu haline gelecek

olan Said Nursi'nin Şeyh Said'e verdiği cevap, dikkat çekiciydi:

"Türk Milleti, asırlardan beri İslamiyet'in bayraktarlığını yapmıştır. Çok veliler yetiştirmiş ve şehitler

46 Robert Olson, The Emergence of Kurdish nationalism, p. 36-37

47 Hüseyin Koca, Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları, s. 98

48 Hüseyin Koca, Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları, s. 98

49 Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması, s. 103

50 Yaşar Kalafat, Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Boğaziçi Yayınları, Ankara, 1992, s. 103-104

51 Hüseyin Koca, Yakın Tarihten Günümüze Hükümetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu Politikaları, s. 82

KÜRT SORUNUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK

15

vermiştir. Böyle bir milletin torunlarına kılıç çekilmez. Biz Müslümanız, onlarla kardeşiz, kardeşi

kardeşle çarpıştırmayınız. Bu şer'an caiz değildir. Kılıç, harici düşmana karşı çekilir. Dahilde kılıç

kullanılmaz. Bu zamanda yegane kurtuluş çaremiz, Kur'an ve iman hakikatlarıyla tenvir ve irşad

etmektir. En büyük düşmanımız olan cehaleti izale etmektir. Teşebbüsünüzden vazgeçiniz. Zira akim

Dikkat çekici olan Said Nursi'nin, Hilafet’i yeni kaldırmış olan Cumhuriyet Türkiyesi'ne din

kardeşliği duygusuyla sadakat duyulmasını istemeseydi.

İsyan 1925 Nisan'ın sonlarında bastırıldı. Şeyh Said ve diğer isyancılar “Şark İstiklal

Mahkemesi”inde yargılanarak idam edildiler. Mahkemede Şeyh Sait isyanın basit bir olay sonucu

çıktığını, uzun bir hazırlık olmadığını iddia etti. Amacın sadece “şeriat hükümlerinin hükümet

tarafından uygulanmasını sağlamak” olduğunu ileri sürdü. Prof. Ergün Aybars’a göre Şeyh Sait, bu

söylemiyle (ve "Kürtçü" amaçlarını reddetmek suretiyle) idamdan kurtulmayı, belki de affedilmeyi

umuyordu. Duruşmada “ben adalet değil, merhamet, af istiyorum” diye konuştu.

İstiklal Mahkemesi Savcısı iddianamesinde Şeyh Sait ve arkadaşlarının “Peygamber dininin

yüceltilmesi perdesi altında… asıl amaç olarak Türk vatanının belirli bir kısmını ana yurttan

ayırmak, vatanın birlik ve beraberliğini bozup dağıtmak” kastıyla bu isyanı düzenlediklerini ifade

etti. İsyan gerçekten teşkilatlıydı ve açık bir şekilde Kürt davası güdüyordu. Şeyh Said'in “Emir-ül

Mücahidîn Mehmet Sait Nakşibendi” imzasıyla yayınladığı bildiride “Kürt eşraf ve hanedanına reva

görülen zulüm, hakaret, kin ve nefretin bir kaç senedir gazetelerde yer aldığı” söylendikten sonra,

“selabet-i İslamiye ve asabiyet-i Kürdiyesi galeyana gelen bir çok zevatın” ayaklandığı, “müstakil

bir İslam hükümeti vücuda getirmek fikrinde oldukları” belirtiliyordu.

Prof. Dr. Ergün Aybars İstiklal Mahkemeleri adlı kitabında şu değerlendirmeyi yapıyor:

“Ayaklanmanın, Şeyh Sait’in dediği gibi, yalnız din ve şeriat gereklerinin uygulanmasının sağlanması

için çıkmadığı; başlangıç ve gelişmesi sırasında verdiği emir ve görevlerden, esir aldıkları asker ve

subaylara ‘düşman askeri’, ayaklanmaya katılmayan Kürt aşiretlerine de ‘melun’ veya ‘Türk’ denmesi,

Üçüncü Ordu Komutanlığının eline geçen Şeyh Sait’e ait belgelerin üzerinde ‘Kürdistan Harbiye

Nezareti, Kürdistan Reisi’ veya ‘Hükümeti’ başlıklarının kullanılmış olması, olayın basit bir amaca

İstiklal Mahkemesi kararında da Şeyh Said’in asıl amacının bir Kürdistan kurmak olduğu

52 Şahiner, Necmeddin, Bilinmeyen Taraflarıyla Bediüzzaman Said Nursi, İstanbul 1990, s. 268

53 Ergün Aybars, İstiklal Mahkemeleri, Cilt I-II,/1920-1927, İleri Kitabevi, İzmir, 1995, s. 315

MUSTAFA AKYOL

16

belirtilmişti. Bu isyan dolayısıyla Şark İstiklal Mahkemesi’nde çeşitli davalar açıldı. Şeyh Sait

davasında 81 sanık bulunuyordu, dava sonunda Şeyh Said’le beraber 49 idam kararı verildi,

bunlardan Salih oğlu Hasan’ın yaşı küçük olduğu için, kaymakam Hüseyin Hilmi Bey’in de daha

önceki “vatani hizmetlerinden” dolayı cezaları 10 yıl hapse çevrildi, diğer 47 hükümlü idam edildi.

12 kişi beraat etti, bunlar içinde Darahini Müftüsü İsmail Bey ile Halk Fırkası Reisi Rüştü Efendi de

vardı. 5 kişi hakkında ihbarların geçersiz olduğu ve davaya gerek olmadığı kararı verildi. Diğerleri

bir yılla onyıl arasında değişik hapis cezalarına çarptırıldı. Hakimiyet-i Milliye gazetesi isyanın

bastırımasını ve idamları “Türk inkılabının gücü”nün kanıtı olarak yorumladı, “Şeyh Said düşüncesi

İsyan sona ermiş, ama klasik deyimle "Pandora'nın kutusu" açılmıştı. Bu kadar geniş olmasa

da, başka isyanlar gelecekti.

Şeyh Said isyanında "İngiliz parmağı" hep konuşulur. İnkılap Tarihi kitaplarında da sık

tekrarlanan ve çok da inanılan bir temadır. Ancak doğru mudur?

Bu soruya "evet" cevabı vermek zor. Uğur Mumcu'nun Kürt-İslam Ayaklanması adlı

kitabında ortaya koyduğu bilgiler, İngiltere'nin isyanı izlediğini, bazı isyancıların İngiliz yetkililerle

temas kurduğunu, ancak Britanya hükümetinden somut bir yardım alamadıklarını göstermektedir.

Dr. Yaşar Kalafat da, Şeyh Said isyanı hakkındaki kitabında "bu konuda çeşitli iddialar ortaya

atılmışsa da İngiltere'nin isyandaki yeri hakkında belgelere dayalı kesin bilgiler ortaya

İngiltere'nin Şeyh Said ve yandaşlarına destek verdiği iddiasının tek somut dayanağı, isyanın

ilk günlerinde İngiliz silah fabrikalarından Şeyh Sait'e gelen silah kataloglarıdır. Mete Tunçay

bunun bir silah ticareti olduğu ve İngiliz silah şirketlerinin de hükümetin onayıyla hareket

etmedikleri kanısındadır ve "bu harekete İngiliz kıştırtmalarının yol açtığı, savı inanılması güç

silah katalogları vardır.

İsyanı izleyen günlerde Bağdat’taki Fransız Yüksek Komiserliği'nin Paris’e gönderdiği

54 Ergün Aybars, İstiklal Mahkemeleri, s. 310 – 327

55 Yaşar Kalafat, Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Boğaziçi Yay., Ankara, 1992, s. 179

56 Mete Tunçay, Türkiye Cumhuriyeti'nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması, 1923-31, Yurt Yayınları, Ankara, 1981, s. 130

57 Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması, s. 216

KÜRT SORUNUNU YENİDEN DÜŞÜNMEK

17

raporda ise, “Şeyh Sait’in 1918 yılından beri, amacı İngiliz mandası altında bir Kürt devleti kurmak

olan İstanbul Kürt komitesine bağlı olarak çalıştığı… İngilizlerin Kürt politikasında temel unsur

Sonuçta denebilir ki, Şeyh Said isyanında İngiliz çıkarları ile paralellik ve İngiliz yetkilileri

ile bazı temaslar varsa da, isyanı İngilizlerin fiili olarak desteklediği, hele de organize ettiği

konusunda hiç bir kanıt yoktur. Nitekim devrin başbakanı İsmet İnönü'nün bu konuda yaptığı

yorum da şöyledir:

"Şeyh Said isyanında memlekette senelerden beri yuvalanmış propagandanın eseri görülmüştür. Şeyh

Sait isyanını doğrudan doğruya İngilizlerin hazırladığı veya meydana çıkardığı hakkında kesin deliller

Ancak isyanın İngiltere'nin işine yaradığına kuşku yoktur. O sıralarda Türkiye ile Musul

konusunda ihtilaf halinde bulunan İngiltere, Türkiye içindeki bu isyandan kendi lehinde bir

argüman çıkarmıştır. Mart 1925'te Fransa'nın Bağdat Yüksek Komiserliği'nden Dışişleri

Bakanlığı'na gönderilen bir raporda şöyle denmektedir: "Kürt ayaklanması [İngiltere için] bundan

daha iyi koşullarda patlak veremezdi. Ayaklanma, Türklerin Musul üzerindeki iddialarını araştıran

komisyonda Türklerin kendi topraklarındaki Kürtler arasında bile huzuru sağlayamayacağını