TOPLUMDA ROL MODELİ OLAN KİŞİLERİN SİGARA İÇİLMESİ KONUSUNDAKİ BAZI TUTUM VE DAVRANIŞLARI

Aslıhan COŞKUN*, Ali Naci YILDIZ**, Bahar Güçiz DOĞAN***, Nazmi BİLİR****

*      Araştırma Görevlisi Dr, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı

**    Öğretim Görevlisi Dr, PhD, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilim Dalı

***   Doç. Dr Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi,  Halk Sağlığı Anabilim Dalı

**** Profesör Dr, Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı

ÖZET:

Ülkemizde sigara içmek yaygın bir alışkanlık ve önemli bir halk sağlığı sorunudur.          Öğretmenler ve doktorlar topluma, özellikle de gençlere örnek olma işlevi de göz önüne alındığında, sigara içme alışkanlığı yönünden önem taşıyan bir meslek grubudur. 1996 yılında              Ankara’ da, 1998 ve 1999 yıllarında ise İnsani Gelişim İndeksi’ ne göre belirlenmiş 17 ilde yapılmış olan çalışmalarda önemli toplumsal üç rol modelini  ( doktor, öğretmen, anne ) oluşturan kişiler arasındaki sigara içme  davranışı ve bu konudaki tutumları araştırılmıştır.

 Araştırma sonuçlarına göre doktorlar ve öğretmenler arasında sigara içme alışkanlığı yaygındır. Erişkinlerin sigara içmeleri, olumsuz model oluşturmaktadır.

Anahtar kelimeler: sigara içme, tutum, davranış, rol model

GİRİŞ:

 Sigaranın sağlık üzerindeki olumsuz etkileri uzun zamandan beri bilinmektedir. Bugün dünyada 1 milyardan fazla, Türkiye’ de ise yaklaşık 17 milyon insan sigara içmekte ve bunların yarısı yine sigaraya bağlı nedenlerden dolayı hayatını kaybetmektedir. Günümüzde bütün dünyada her yıl yaklaşık 4.5 milyon kişi sigaraya bağlı bir nedenle ölmektedir Buna rağmen sigara alışkanlığı ülkemizde yaygın bir halk sağlığı sorunu olma özelliğini hala korumaktadır. 1988 yılında ülke genelinde yapılan bir çalışmada, sigara içme sıklığı 15 yaş ve üzerindeki grupta % 44.5  ( erkeklerde % 62.8, kadınlarda % 24.0 ) olarak bulunmuştur.

 Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de sigaraya başlama alışkanlığı genellikle çocukluk döneminde edinilmektedir. Bu dönemde çocukların tutum ve davranışlarının oluşmasında çeşitli aşamalarda etkili erişkinler, başta anneler ve öğretmenlerdir. Bu kişilerin sigara içmeleri özdeşim kurulacak modeller olmaları açısından özellikle önemlidir.

Bir diğer grup da toplumda bu konuda model oluşturup sigara karşıtı hareketlere önderlik etmesi beklenen doktorlardır. Bu kişiler, öncelikle kendileri sigara içmemeli, toplum önünde sigara içerken görülmemeli, topluma bu konudaki davranışları ile örnek olmalıdırlar

AMAÇ:

  Araştırma kapsamına alınan gruplar, olumlu ya da olumsuz davranışların benimsenmesi konusunda toplumda özelliği olan gruplardır.

   Bu çalışmanın amacı; toplumun çeşitli kesimlerinden alınan örneklerde, tutum ve davranış bakımından model oluşturan öğretmenlerin, doktorların ve annelerin;

a)       Sigara içme sıklığını belirlemek,

b)       Sigara içme davranışı ile ilgili bazı özelliklerini belirlemek,

c)        Bazı durumlarda veya ortamlarda sigara içilmesi konusundaki tutumlarını belirlemek.

d)       26 Kasım 1996’ da yasalaşan “ Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun ” hakkındaki bilgilerini belirlemek.

YÖNTEM:

Çalışmada;

- 1996 yılında Ankara’ da, öğrenci, öğretmen, anne, doktor, sporcu, sanatçı, gazeteci ve milletvekilleri arasında yapılmış olan “Sigara İçme Konusundaki Davranış ve Tutumlar”

- 1998-99 yıllarında İnsani Gelişim İndeksi’ ne göre belirlenmiş 17 ildeki öğrenci, öğretmen,doktor, polis / jandarma, şoför, imam / müezzinler arasında yapılmış olan “Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun’ a Uyum Düzeyi” adlı araştırmaların verilerinden yararlanılmıştır.

Her üç araştırma da tanımlayıcı-kesitsel araştırmalardır.

Veri toplama araçları; ilk çalışmada anket, diğer çalışmalarda anket ve gözlem formlarıdır.

1996 Araştırması: 254 öğretmen, 499 anne, 237 doktor

1998 Araştırması: 908 öğretmen, 987 doktor

1999 Araştırması: 1046 öğretmen, 1129 doktor araştırma kapsamına alınmıştır.

BULGULAR:

Tablo 1da da görüldüğü gibi tüm gruplar otuzlu yaşlardadır. Öğretmen grubunda kadınlar daha fazladır. En düşük eğitim seviyesi ( 7.6 yıl ile ) anneler arasındadır.

Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi; 1999 yılında yapılan araştırmada sigara içenlerin sıklıklarında bir artış söz konusudur. Sigarayı bırakan rol modeli gruplar arasında, doktorlar en yüksek yüzdeye sahip olan gruptur. Anneler hiç sigara içmeyenler arasında % 63.1 ile en yüksek oranı oluşturmaktadır. Sigarayı bırakma oranındaki artış en çok öğretmenler arasında bulunmuştur.

Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi rol modeli gruplar arasında sigara içme yüzdesi en fazla olan grup öğretmenlerdedir. Günde en fazla içilen sigara sayısı ( 19.3 ± 8.4 ile ) annelerde bulunmuştur.

Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi Kanun’ un en çok bilinen maddesi; “Kapalı ortamlarda sigara içilmesinin yasaklar” şeklindedir.1998 yılındaki çalışmada, gruplar arasında yasadan en haberdar olan grup doktorlardır. Kanunu duyanların oranı 1999 yılındaki çalışmada fazla bir değişim göstermemiştir.

1: İçilebilir              2: Uygun koşullar sağlanırsa içilebilir.   3: Kesinlikle içilmemelidir

Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi sigara içen doktorların% 79.8’ i uygun koşullar sağlandığında restoranda, % 73.1’ i ise işyerinde sigara içilebileceğini belirtmişlerdir. Benzer şekilde sigara içen öğretmenlerin %77.5’i restoranda, % 73.4’ ü ise işyerinde sigara içilebileceğini belirtmişlerdir.

Yukarıdaki tabloda da görüldüğü gibi öğretmenlerin % 94’ ü evde,% 63.3’ ü çocukların önünde sigara içtiğini belirtmiştir. Doktorların yaklaşık yarısı ( % 49.2) çocukların önünde, % 68.1’ i ise işyerinde çalışırken sigara içerken annelerin hemen tümü ( % 97.2) evde, % 85.2’si de çocukların önünde sigara içtiğini belirtmiştir.

TARTIŞMA:

 Sigaranın sağlığa olan zararlı etkisinin içilen sigara miktarı ile orantılı olarak arttığı bilinmektedir. Araştırma kapsamındaki öğretmen, doktor ve annelerde zaman içinde bir günde tükettikleri sigara sayısında artış olmuştur.

1996 araştırmasında öğretmenlerin yarısının ( % 50.8), annelerin üçte birinin ( %30.2) ve doktorların da yaklaşık yarısının ( % 43.9) halen sigara içtikleri saptanmıştır ( Tablo.2 ) Yine 1996 araştırması sonuçlarına göre; öğretmenlerin % 52.4’ ünün, annelerin % 65.6’ sının günde yarım paketten az içtikleri belirlenmiştir ( Tablo.3 ). Bu sonuç, sigarayı bıraktırma yönündeki çabaların bu gruplarda olumlu sonuç verebileceği düşündürebilir.

 Araştırma amaçlarından birisi de; araştırma kapsamına alınan gruplarda, 7 Kasım 1996 tarihinde kabul edilen ve toplumda sigara kanunu olarak bilinen Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun’ daki yasa maddelerinin bilinmesi konusundaki görüşlerin ortaya konmasıdır. Kanun’ un en çok bilinen maddesi; “Kapalı ortamlarda sigara içilmesinin yasaklar” şeklindedir.1998 yılındaki çalışmada, gruplar arasında yasadan en haberdar olan grup doktorlardır. Kanunu duyanların oranı 1999 yılındaki çalışmada fazla bir değişim göstermemiştir.( Tablo.4).

    Araştırma gruplarına yöneltilen iki grup soru ile sigara içme davranışlarına ilişkin bazı özellikler ortaya çıkartılmaya çalışılmıştır. İlk grup sorularda, kişilerin araştırma tarihinden önceki son hafta içinde çeşitli durumlarda sigara içip içmedikleri sorulmuştur ( Tablo.6 ). İkinci grup sorularda ise sigara içmeye ilişkin bazı görüşlere katılıp katılmadıkları irdelenmiştir ( Tablo.5 ).

Toplumda rol modeli olması beklenen öğretmenlerin % 63.3’ ü, doktorların yaklaşık yarısı ( % 49.2), annelerin % 85.2’si  çocukların önünde sigara içtiğini belirtmeleri düşündürücüdür ( Tablo.6 )

   Lokanta ve işyerleri sigara içilmesinin en çok onaylandığı yerler olarak belirtilmiştir. Araştırma gruplarında sigara içmeyen kişiler bu mekanlarda içilmesini fazla onaylamasalar da; en esnek oldukları toplu bulunulan yerler olarak bu iki mekanı ifade etmişlerdir. Sigara içen öğretmenlerin %73.4’ ünün, doktorların ise % 73.1’ inin özel koşullar sağlandığı takdirde işyerinde sigara içilebileceğini belirtmeleri, toplumda model olan bu kişiler olmaları açısından dikkat çekicidir.

SONUÇLAR VE ÖNERİLER:

Türkiye’ de sigara içme alışkanlığı halen oldukça yaygındır. Ancak öğretmenler , doktorlar ve anneler gibi toplumda rol model olan kişiler arasında da sigara içme alışkanlığı yüksektir.

Yasanın kabulünün ikinci yılında da sigara içenlerin yüzdesinde azalma olmaması, yetişkin bireylerin sigara içme alışkanlığının değiştirilebilmesi için daha uzun zaman gerektiğini düşündürmektedir. Bu konudaki öneriler şunlar olabilir:

·   İnsanlarda davranış değişikliği oluşturmak bir süreci gerektirir. Bu nedenle şimdiye kadar gerek resmi kuruluşlarca, gerekse sivil toplum örgütleri tarafından yürütülen sigara karşıtı çalışmalara devam edilmesi gerekmektedir.

·   Sigarayla savaşta asıl önemli olan sigara ile henüz tanışmamış olan grubun, özellikle de 18 yaş altı çocukların bu alışkanlığı kazanmalarına engel olmaktır. Buna yönelik olarak, çocuklara rol modeli olabilecek, toplumda lider konumunda bulunan öğretmen, doktor gibi meslek mensuplarının ve anne babaların, özellikle de annelerin bu konuda bilinçlendirilmelerinin sağlanması gerekmektedir.

·   4207 Sayılı Kanun’ un kabulünden sonra, etkisinin izlenmesi için, belli aralıklarla bu tür 

çalışmaların yapılarak Kanun’ un ne derece benimsendiğinin ortaya çıkarılması gerekmektedir

 KAYNAKLAR:

1-Bilir N, Doğan BG, Yıldız AN. Sigara İçme Konusundaki Davranışlar ve Tutumlar ( Ankara, 1997 ).

    Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı Yayını

2- Bilir N, Doğan BG, Yıldız AN. Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine DairKanun’ a Uyum Düzeyi ( Ankara, 2000 ). Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı Yayını

3- Curbing the Epidemic. Governments and the Economics of Tobacco Control. A World Bank Publication, 1999

4- Doç. Dr. Özen Aşut. Hekim ve Sigara. TTB Yayını, 1993

5- Guidelines for Controlling and Monitoring the Tobacco Epidemic. WHO, Geneva, 1998

6- Smoke- Free For Life. A Smoking Prevention Curriculum Supplement. Nova Scotia Department of Health, 1996

Tablo 1. Araştırma kapsamına alınan grupların bazı sosyo-demografik özelliklerine göre           dağılımı (Ankara, 1996,1998, 1999).

Tablo 2. Araştırma kapsamına alınan grupların sigara içme durumuna göre yüzde dağılımı   (Ankara, 1996, 1998, 1999).

Tablo 3. Araştırmaya katılan gruplarda sigara içenlerin sigara içmeye ilişkin bazı özellikleri                        (Ankara, 1996).

Tablo 4. Doktorlar ve öğretmenlerin sigara kanununu duymuş olanların en çok bildikleri 5 kanun hükümlerinin dağılımı ( Türkiye, 1998,1999 ).

Tablo 5. Öğretmenlerin, doktorların ve annelerin toplu olarak bulunulan kapalı yerlerde sigara içilmesine ilişkin görüşleri ( Ankara, 1996 )

Tablo 6. Sigara içen öğretmenlerin, doktorların ve annelerin son bir hafta içinde sigara içme ile ilgili bazı davranışlarına göre yüzde dağılımı ( Ankara, 1996 ).