Misafir Yazar

Misafir Yazar

Alıntı makaleler
fatihten@gmail.com

(1908-1918) YILLARI İÇ KARIŞIKLAR VE KAYBEDİLEN TOPRAKLAR

27 Temmuz 2021 - 12:35

Osmanlı İmparatorluğu’nun Son Dönemi ve Türkiye’yi Bölme Çabaları (1908-1918)
SALÂHİ R. SONYEL

Türkiye’ye Göz Dikenler

Son zamanlarda kimi Avrupa ve Amerika arşivlerinde araştırıcılara açılmış olan ilk kaynak belgelerin de kanıtladığı gibi, Fransa, İngiltere, Rusya ve Almanya denli güçlü devletler, Yakın ve Orta Doğu’yu kendi etki ve egemenlikleri altına almak için yıllardan beri birbirleriyle yarışıyorlardı. Birinci Dünya Savaşı’ndan önce, savaş günlerinde ve savaştan hemen sonra, onların düzenlerine hedef oluşturan başlıca ülke, Osmanlı İmparatorluğu’ydu. Güçlü devletler, Osmanlı ülkelerinin bol kaynaklarını sömürmek ve İmparatorluğu kendi pazarlarına bağlamak amacıyla her türlü önleme başvurarak Türkiye’ye sızmak için uğraşıyorlardı. Onları en çok ilgilendiren kaynaklardan biri de petroldü. Orta Doğu ülkelerindeki bol petrol kaynaklarını ele geçirmek için birbirleriyle düşmanlık düzeyinde bile yarışa girişiyorlardı. Gerçekte, Birinci Dünya Savaşı’nın patlamasına neden olan başlıca etkenlerden biri de, güçlü devletler arasındaki bu ekonomik yarışmaydı.

Bu devletler, henüz XVIII. ve XIX. yüzyılda, gezgin, misyoner ve diplomat rolüne bürünen çeşitli ajanlarını Osmanlı ülkelerine sevkediyor; onlara, birçok stratejik yerlerin haritalarını çizdiriyor; sömürebilecekleri kaynakları, araç olarak kullanabilecekleri Hıristiyan ve Müslüman toplumları (ya da azınlıkları) saptayarak onlarla ilişki kuruyorlardı. Bu ajanlar arasında, Fransa’dan Père Thomas Bois, politikacı Franklin-Bouillon ve Albay Moujin; İngiltere’den Yarbay Rawlinson, Binbaşı V. Millingen, Binbaşı Soane, Yarbay Mark Sykes, Yarbay T.E. Lawrence ve Binbaşı Noel; Rusya’dan Subay S. Proskoviakov, Albay V.A. Kartsov, Yüzbaşı P.Y. Averianov, Vladimir Minorski, Prens Boris Shakovski ve Boris Nikitin; Almanya’dan Wilhelm Wasmuss, Schönemann ve Litin; ABD’den Amiral Chester, Tümgeneral Harbord, v.s. akla gelir.

Ermenileri, Süryanileri ve Kürtleri alet olarak kullanmak isteyenler

Güçlü devletler ve özellikle Rusya, kendi sinsi amaçları için âlet olarak kullanabilecekleri Müslim ve gayri-Müslim Osmanlı toplumları arasında daha çok Ermenilere, Süryanilere ve Kürtlere önem veriyorlardı. Özellikle Çarlık Rusya yönetimi, 1820’li yıllarda İran’la girişmiş olduğu savaşlarda, İran ordusunun büyük bir bölüğünü Kürtler oluşturduğu için onlarla ilgilenmeye başlıyor; 1828-9 Türk-Rus savaşı günlerinde ve özellikle 1853-6 Kırım Savaşı sırasında onlara epeyi dikkat göstermeye başlıyor; “savaşcı bir halk” olarak tanınmış olan Kürtleri kendi hizmetine almayı; onları Osmanlı Padişahı ve İran Şahına karşı âlet olarak kullanmayı veya Rusya’ya karşı savaşmalarını engellemek için onları etkisiz bırakmayı tasarlıyordu. Rus yönetimi, ayrıca, Türklerle Kürtlerin ve Ermenilerin karışık biçimde yaşadıkları Türkiye’nin Doğu İlleri’ne de göz dikiyor, aynı zamanda, Kürtleri Ermenilere ve Osmanlı yönetimine karşı, Ermenileri de Kürtlere ve hükümete karşı kışkırtıyordu. Bunu yapmaktaki amaçları, Osmanlı İmparatorluğu’nu içeriden çöktürmek için Osmanlı yönetimi üzerindeki baskıyı sürdürmek ve Doğu Anadolu’da karışıklık ve anarşi yaratmaktı.

Rusya’nın bu tutumunu iyi bilen Cemal Paşa şöyle der:

“Türk ve Ermeni öğeler arasındaki düşmanlık duygularından Rus politikasının sorumlu olduğuna kesinlikle inanıyorduk.. Ruslar, arsız gözlerini Osmanlı İmparatorluğu’na çevirince, Hıristiyan öğeleri kendi

düzenlerinde âlet olarak kullanırlarsa, bunun siyasi etkisi olacağını düşünmeye başladılar. Ermeniler, kendi taleplerini, sayıca kendilerinden üstün olan Kürtlere ve Türklere zorla kabul ettirebilecekleri bağımsız bir devlet kurma meyli gösterdikleri için, Kürtlerle Türkler, bu plânın gerçekleşmesine pek doğal olarak karşı çıktılar… çünkü bu projenin, halkının üstün çoğunluğu Türklerden ve Kürtlerden oluşan Anadolu’nun büyük bir bölüğünü koparıp almak için Rusya tarafından bir özür olarak kullanıldığını pek iyi anlamışlardı. Dolayısıyla, Türkler ve Kürtler, Ermenistan’ı (Ermenileri), kendilerine karşı özgür bırakılan bir yılan gibi görüyorlardı”1.

Kürt-Ermeni çatışması

Ermenilerin, Doğu Anadolu’da, kimi güçlü devletlerin yardımlarıyla özerk veya bağımsız bir devlet kurma çabalarına ek olarak, 1880’lerden beri ülkenin her yanında sürdürdükleri tedhiş (terör) davranışları, herkes gibi Kürtleri de bezdirmişti. Bu tedhişin sonucu olarak, 1894-6 arasında, Batı’nın tarihine kasıtlı ve haksızca “Ermeni kırımı” olarak yansıtılan Türk-Ermeni-Kürt olayları patlak vermiş; bu olaylardan sonra Kürtler, Ermenilerin çoğunun usulsüzce ele geçirmiş oldukları mal ve mülklerine el koymakla suçlandırılmışlardı. Ermeniler, bu malların kendilerine geri verilmesi isteminde bulunuyor, ama Kürtler buna yanaşmıyorlardı. 1908 yılı Temmuz darbesiyle iktidara geçmiş olan ve Genç Türkler’ce desteklenen yeni rejimin tüm çabalarına karşın sorun çözümlenemiyor; bunun sonucu olarak Osmanlı yönetimi, Ermeniler ve Kürtler arasında, uzun süren, can sıkıcı ve sızlandırıcı bir durum meydana geliyor; bundan da ancak ülkenin düşmanları yararlanıyordu.

Bu sıralarda, Kürtlerin, Tiyari Köyü’nde “mal ve mülkü yağma ederek yaktıkları” yolunda, Van’daki İngiliz konsolos yardımcısı tarafından, İstanbul’daki İngiliz büyükelçi Sir Gerard Lowther’e bilgi gönderiliyordu. Kürtlerle Ermeniler arasında, fiatak yakınlarında çıkan çarpışmada 11 Ermeni ve 2 Kürt öldürülmüştü. Büyükelçi Lowther, bu raporu 16 Ağustos 1908’de İngiltere Dışişleri Bakanlığına gönderiyor; bakanlıkta, bu olaylar, “son günlerde (meşrutiyetin açıklanmasından sonra), ciddi biçimde belirtilmiş olan kardeşlik duygularından sonra meydana gelen tepkinin başlangıcı” olarak nitelendiriliyordu2.

Kürt öğelerin Genç Türkler’e karşı tutumları

İkinci Meşrutiyet’in, 1908 yılı Temmuzu’nda ilânından sonra, İstanbul’daki Kürt öğeler arasında, Genç Türkler’i destekleyenler ve desteklemeyenler olmak üzere iki grup beliriyordu. Özellikle, 1890 yılı Kasım ayında Erzurum’da kurulmuş ve daha sonra Müşür Çerkez Mehmet Zeki Paşa’nın uğraşmalarıyla tüm Anadolu ve Arabistan’a dek yayılmış olan Hamidiye Süvari Alayları’nda3, II. Sultan Hamit’e bağlılıkla hizmet etmiş olan Kürtler, Genç Türkler’den hiç hoşlanmıyorlardı. Kimi Kürt öğeler de, Abdülhamit günlerinde bazı ilçelerde yönetmen (vali yardımcısı, mutasarrıf, kaymakam) olarak görev yapmışlardı; ama Padişah, 1909 yılında, 31 Mart (13 Nisan) olayları sonucunda tahtından indirilince, Kürt öğelerin çoğu bu yararlardan yoksun bırakılmışlardı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kurucuları ve yandaşları arasında İshak Sukûti, Abdullah Cevdet, Abdurrahman Bedirhan, Hikmet Baban, İsmail Hakkı Baban ve öteki kimi Kürt öğeler bulunuyorduysa da, bu gibi öğelerin, Anadolu’daki halkın gerçek duygu ve görüşlerini yansıtmadıklarına inanılıyordu4. Buna ek olarak, Genç Türk ihtilâlinden sonra anayasanın yeniden yürürlüğe girmesini kimi Kürt aşiret önderleri ve ruhani liderler iyi karşılamamışlardı. Bu önderler, Genç Türkler’i “Allahsız ve âsi” olarak nitelendiriyorlardı. Maarten van Bruinessen adlı Avrupalı yazara göre, Abdülhamit’in sabit yandaşı olan ve 1890’larda İstokholm’da Osmanlı orta-elçisi bulunan Baban ailesine mensup Mehmet fierif Paşa ve Bedirhan ailesinin önderi Emin Âli, Genç Türklere muhaliftiler. Bu Kürt eşraf, Genç Türklerin “Osmanlılık” ideallerini benimsiyor, ama onların liberal görüşlerine karşı çıkıyordu.

Kürt önderlerin genel olarak Kürt halka karşı tutumları bir gösterişti, çünkü, Kürt halkın çoğunluğunun yaşadığı söylenen Doğu İlleri’yle ciddi herhangi bir ilişkileri yoktu. Öteyandan, Genç Türkler de, “özgürlük” ilkesinin, Osmanlı İmparatorluğu’nu bölmek amacı güden akımları dizginsiz bırakmak anlamına gelmediğini,

çok geçmeden açıklıyorlardı5. Yine de kimi Kürt aşiretler, Genç Türk akımına karşı olan çeşitli gerici grupları desteklerken, Araplarla Ermenilerden geri kalmayı dilemeyen ve az sayıda kişilerden oluşan Kürt militanlar, o sıralarda moda haline gelmiş olan gizli örgütler kurmayı sürdürüyor; Bedirhan’ın, 1898’de Kürdistan adlı bir gazete yayımlamaya başlayan oğulları, bu örgütlerin kuruluş ve eylemlerinde büyük rol oynuyorlardı. Yeni düzenden hoşnut kalmayan kimi Kürt öğeler ise, çok geçmeden, “Hürriyet ve İtilâf Fırkası” gibi muhalefet partilerine katılıyorlardı.

31 Mart (13 Nisan) Olayları

Bu arada, Genç Türk ihtilâline karşı bir tepki olarak “31 Mart vak’ası” (13 Nisan olayı) olarak bilinen reaksiyon patlak veriyor; İstanbul, ilkin gericiler, daha sonra da Genç Türkler’in Hareket Ordusu tarafından işgal ediliyor; bu olaylarda ve daha sonra Adana’da Türklerle Ermeniler arasında çıkan ve her iki yandan da birçok kişilerin ölümüne neden olan olaylarda6 parmağı olduğu öne sürülerek suçlanan Abdülhamit, tahtından indiriliyor; yerine, V. Mehmet (Reşat) tahta çıkarılıyordu. Adana olaylarında Ermeni papaz Muşeg ve Ermeni tedhiş örgütü Daşnaksutyun’un da kışkırtıcı rolleri olmuştur.

Bu olaylardan hemen sonra ve özellikle 1910 yılı Nisan ayında, Doğu Anadolu’daki İngiliz konsolos yardımcıları, daha çok Bitlis ilinde, Kürtler arasında bir akım başladığını yansıtmaya başlıyorlardı. Bitlis’te, Protestan Ermeni kökenli olan İngiliz konsolos yardımcısı vekili A.F. Safrastian (Safrasyan), Erzurum’daki İngiliz konsolos P.J.C. McGregor’a 22 Nisan’da gizli bir yazı gönderiyordu. Safrastian’a göre, Kürtlerin durumunu incelemek amacıyla son günlerde Van gölünün kuzey kıyılarını dolaşmış olan jandarma komutanı Hüseyin Bey, kendisine şu gizli bilgiyi veriyordu: “Kürtlerin öcüyle tehdit edilen Adilcevaz ilçesindeki kimi Ermeni köyleri, savunma amacıyla geniş ölçüde silâhlanmaktadır. Yıldız Sarayı’nda, meşrutiyete muhalif bazı gizli hizipler, Kürtleri, hudutta, hükümete ve anayasaya karşı kışkırtmaktadırlar”.

Safrastian’a bakılacak olursa, bu sırada Muş ilindeki durum oldukça kötüye gidiyordu, çünkü Kürtler, sürekli olarak Ermenilerin hayvanlarını aşırıyor; her iki halk arasında kin ve nefret duyguları egemen olmaya başlıyordu. Buna karşın, Safrastian, Bitlis’teki Kürtlerin yönetime ve anayasaya karşı davranışa geçmelerinin beklenmediğine inanıyor; konsolos McGregor’a 22 Eylül’de gönderdiği yazıda şöyle diyordu: “Kürtler ne Arap ne de Arnavutturlar… Kürt önderlere, yarın geçinme olanakları sağlanırsa, tüm mutsuzluk ve siyasi kışkırtmalar belki de birkaç yıl içinde sönüp gidecektir“7.

Kürt -Ermeni Kongresi

1910 yılı Ağustos ayının üçüncü haftasında, Gavvar ilçesindeki Kürtlerin isyan ettikleri ve Gavvar’la Başkale’deki Hıristiyanların güvenlik amacıyla Van’a kaçmaya çalıştıkları yolunda çevrede haberler dolaşmaya başlıyordu. Oradaki Kürtler’in Hıristiyanları kişisel olarak tehdit ettikleri söyleniyor; durumu yatıştırmak için o yöreye asker gönderiliyor; güven yeniden kuruluyor; ama Kürtlerle Ermeniler arasındaki toprak anlaşmazlığı sürüp gidiyordu. Van’daki İngiliz konsolos yardımcısı James Morgan, İstanbul’daki İngiliz Büyükelçi Lowther’e 25 Nisan’da gönderdiği yazıda şu bilgiyi veriyordu:

“Son günlerde yapılan Ermeni-Kürt kongresinde, Kürtlerin, Ermeni topraklarını 1910 yılı ilkbaharına dek boşaltmaları yolunda alınmış olan kararın uygulanamayacağına inanılmaktadır. Bu yüzden, Kürtlerin elinde bulunan topraklar için tapuları olan Ermeniler, mahkemeye başvurmak zorunda kalacaklardır. Kürtler ise, bu topraklar yasal olarak ellerinden alınıncaya dek onları işgal edeceklerdir. Ondan çok şeyler beklenen Kürt-Ermeni kongresi büyük bir komedi olmuştur8”.

İngiliz konsoloslar, Osmanlı yönetimi enerji ve ivedilikle davranmazsa, Türkiye’nin Doğu İlleri’nde o güne dek egemen olan huzurun pek yakında bozulacağına inanıyorlardı9.

Kürtler gizli örgütler kuruyor

1910 yılı Ağustos ayının sonlarına doğru Ermenilerle Kürtler arasındaki ilişkiler oldukça kötüleşiyor; toprak sorunu bunalımlı bir kerteye geliyordu10. Eylül’e doğru, Diyarbakır’daki durumun düzgün olduğu bildirilmekle birlikte, o yöredeki Kürtlerin tutumundan hiç de memnun olmayan İngiliz büyükelçi Lowther, Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey’e 4 Eylül’de şu bilgiyi gönderiyordu: “Kesinlikle (Kürtler) arasında, üyelerini silâhlandıran gizli dernekler vardır; ama bunlar herhangi bir biçimde örgütlenmiş ve bir akım için hazırlıklı değillerdir. Müslümanlarla Hıristiyanlar arasında eşitliği kabullenemiyorlar; aynı zamanda, haydutluğun ve aşiretler-arası çarpışmaların bastırılmasını hoş karşılamıyorlar“11.

1911 yılı girerken, Kürtlerle Ermeniler arasındaki nefret duyguları ve olaylar sürüyordu12. Özellikle Muş ve Bitlis’te birçok Kürt saldırıları kaydedildiği bildiriliyor, ama bu olaylar, Bitlis’teki Ermeni kökenli İngiliz konsolos yardımcısı vekili Safrastianca abartılıyordu. Safrastian, 23 Eylül’de Bitlis’ten gönderdiği bir raporda, o ilde anarşinin egemen olduğunu; son birkaç gün içinde, “kesinlikle Ermeniler tarafından öldürülen” 10 Kürt de dahil olmak üzere, 15 kişinin öldürüldüğünü bildiriyordu. Bu rapora tepki gösteriliyor ve İngiltere Dışişleri Bakanlığında 1 Kasım’da şu çıkma kaleme alınıyordu: “‘Bu, oldukça kötü bir rapordur. Görünürde Ermeniler de Kürtler kadar suçludurlar; ama Safrastian bunu itiraf etmiyor“13.

Türkiye – İtalya savaşı ve Rus kışkırtmaları

1911 yılı Ekim ayında Türkiye ile İtalya arasında Trablus-u Garp savaşı çıkıyor; Kasım ayı ortalarına doğru Bitlis’te Kürtler arasında Rus propagandası yaygın bir biçime geliyordu. O yöredeki İngiliz konsolos yardımcısı vekili (Ermeni) Safrastian, 17 Kasım’da kaleme aldığı bir raporda, propagandacıların, “o bölgenin Ruslarca işgaline ortam hazırlamak için Malazgirt ve Bulanık’taki birçok hoşnutsuz Hamidiye subaylarını kışkırttıklarını” kaydediyor, şöyle diyordu: “Rus tezinin, hoşnutsuz Kürtler arasında geniş ölçüde yayıldığını gösteren, gerçekten çarpıcı kanıtlar vardır”. Bu Rus propagandasını ve Rusların Kürtlere bol para dağıttığını duyan Babıali, Trablusu Garp’taki acı deneyden kaygılanarak, ilin vali vekiline, ivedilikle Malazgirt’e gidip durum hakkında soruşturma yapmasını öneriyordu.

Bu arada, Bitlis’teki Rus konsolosluğuna yardımcı sekreter olarak atanmış olan M.P. Loiko adlı bir Rus, görevine başlamak üzere kente ulaşıyordu. Rus konsolos M. Chirkov’un Safrastian’a gizlice bildirdiğine göre, kendisi (konsolos) bir anda görevinden ayrılmak zorunda kalırsa, ona Loiko vekillik edecekti. Safrastian, bu konudaki raporunu şöyle bitiriyordu: “Şimdiki durum içinde, Bitlis’e, ek olarak bir Rus konsolos yardımcısının gönderilmiş olması, buradaki Müslümanları çok kaygılandırıyor ve onları, Ruslar’ın bu bölgede kimi davranışlarda bulunmaya başlayacaklarına inandırıyor. Buradaki yetkili Kürtlerin bana bildirdiklerine göre, Rusların bu bölgeyi işgal etmeleri olasılığı konusunda geniş yorumlar yapılıyor. Korku içinde olan halk, Osmanlı İmparatorluğu’nu, içinde bulunduğu bunalımdan ancak Büyük Britanya’nın içten dostluğunun kurtarabileceğini sanıyor“14.

Safrastian, Erzurum’daki İngiliz Konsolos McGregor’a 3 Aralık’ta gönderdiği bir yazıda ise, Bitlis’teki durumun, 1908 yılı Temmuz ayından bu yana çok daha kötü olduğunu, genel olarak Kürtlerin ve özellikle Mutki aşireti mensuplarının sert davranışlarda bulunarak “cinayet işlediklerini ve eşkıyalık yaptıklarını“; Hıristiyanlara karşı yöneltilen bu olaylar konusunda yetkililerin, “suç oluşturacak” bir tutum izlediklerini iddia ediyor; “öldürülen Ermeniler ve yağma edilen köyler” hakkında bilgi veriyor; Bitlis ve Van’daki yerel yönetim yetkililerini, “eşkıyalarla işbirliği yapmakla” suçluyordu. Safrastian’a bakılacak olursa, yasal yönetim, “Kürt saldırganlığına karşı davranmayışını haklı göstermek için, Kürtlerin, birleşerek hükümete karşı ayaklanmaları korkusunu istismar etmeye başlamıştı“. Bu Ermeni asıllı İngiliz konsolos yardımcısı vekili yazısına şöyle son veriyordu: “Kürt önderler arasında bile herhangi bir ulusal idealin ve birleşme olasılığının büsbütün yokluğu gözönünde tutulursa, yönetimin, Kürtler arasında, önümüzdeki on yıl boyunca, ciddi bir akım başlamasından korkmasına herhangi bir neden olamaz“.

İstanbul’daki İngiliz Büyükelçi Lowther, bu raporun bir suretini 26 Aralık’ta İngiltere Dışişleri Bakanı Grey’e gönderirken şu görüşleri öne sürüyordu: “M. Safrastian bir Ermeni’dir; dolayısıyla görüşlerinde herhalde yan gütmektedir”. Bakanlıkta bu konuda şu yorum yapılıyordu: “Safrastian Bey bir Ermeni olarak yan güdebilir, ama durumda pek az gelişme olduğuna ve yeni rejimin, Kürtlerle uğraşırken, eski rejim gibi sakıncalı davrandığına hiç kuşku yortur“15.

“Her yanda Kürt taşkınlıkları ve cinayetleri”

Safrastian, kötümser raporlarıyla İngiliz yönetimini rahatsız etmeyi sürdürüyordu. 18 Aralık tarihli yazısında, Bitlis’ten Erzurum’a giderken, Muş ovasının doğu kesiminde Ahlat, Bulanık ve Hınıs’tan geçtiğini; Hınıs dışında, sözü edilen her ilçede durumun “ümitsizlik derecesinde kötü olduğunu“; Hıristiyan ve Müslüman olmak üzere, tüm barışsever halkın “sürekli olarak dehşet içinde bulunduğunu“; “her yerde Kürt taşkınlıkları ve cinayetleri” kaydedildiğini; yönetimin yetkisinin her geçen gün “ancak bir gölge” biçimine geldiğini ve “gaddar bir şeytan olan (Kürt önder) Musa Bey’in elinin uzandığı ilçelerde epeyi huzursuzluk olduğunu” iddia ediyordu16.

Türkiye’nin Doğu İlleri’ndeki durumun kötüye gittiğini, Bitlis’teki Amerika’lı misyonerlerden rahip G.P. Knapp da doğruluyordu. Rahip Knapp, Erzurum’daki İngiliz konsolos P.J. McGregor’a 30 Aralık’ta gönderdiği yazıda, Güzeldere, Ahlat ve Bulanık ilçelerinde üç hafta süren bir gezi yaptığını; 25’e yaklaşık köyü ziyaret ettiğini; Ermeni köylülerin, “Kürtlerin saldırılarından dolayı büyük korku içinde olduklarını” ve Ermeni gençlerin geceleyin köylerde bekçilik yaptıklarını; özellikle Molakand olayından sonra güney Bulanık’ta epeyi korku olduğunu bildiriyordu. Molakand’da Hacı Musa Bey veya kardeşlerinin, köydeki Ermeni dükkânına saldırarak yağma ettikleri ve onun sahibi olan üç kardeşten birini öldürdükleri söyleniyordu17. Ama Musa Bey’in yaşamı çok sürmüyor; 6 Ağustos 1913’te, Van Gölü’nün güney-batısındaki Karçigan İlçesi’ne bağlı Kindartz (?) Köyü’ne yakın bir yerde, Daşnak Ermeni örgütüne mensup 11 kişilik bir yerel çete tarafından vurularak öldürülüyordu18.

Erzurum’daki İngiliz konsolos McGregor, İngiliz büyükelçi Lowther’e Doğu İlleri’ndeki durum hakkında 15 Ocak 1912’de bilgi gönderiyor; Bitlis ilinden Van’a asker gönderildiğini ve birçok yerlerde Ermeni köylülerin, “yasayı başarıyla kendi ellerine aldıklarını” bildiriyordu. McGregor’un anlattığına göre, “Bitlis’teki Ermeni öğretmenlerin ve öteki Daşnak’çı ajanların çabaları sayesinde, ilin ve özellikle Muş ilçesinin Hıristiyan halkı, o sırada etkili biçimde silâhlandırılmıştı“. Bu amaç için Erzurum’da para toplandığına da değinen konsolos şöyle diyordu: “Yerel katların yeteneksizliği gözönünde tutulursa, bu önlemleri (silâhlanmayı) yadsımak güç olacaktır“19.

Osmanlı İmparatorluğu’nun yazgı (kader) yılı: 1912

1912 yılı girerken, Türkiye’nin Doğu İlleri’ndeki durum daha da kötüye gidiyordu. Erzurum’daki İngiliz konsolos McGregor, 5 Mart’ta şu raporu gönderiyordu: “Kürt ilçelerindeki anarşi denetsiz olarak sürüyor; Kürt aşiretlerin arasına yabancı etkisinin sızdığı her yanda kesinlikle söyleniyor; yetkililerin uzun süren ilgisiz tutumu, bu aşiretlerin moralini yeterince bozuyor“20. Bu raporu, o sırada Bitlis’teki İngiliz konsolos yardımcısına vekâlet etmekte olan Amerikalı misyoner rahip G. Knapp da doğruluyordu. Rahip Knapp, konsolos McGregor’a 26 Şubat’ta gönderdiği yazıda, Rusya’dan bir miktar silâh getirilerek Kürtlere dağıtıldığını; bu silâhların bazılarının Bitlis kentinde dağıtıldığını; Muş yöresindeki sorumlu kişilerin, Kürt giysisi giyen Rus subayların çevrede dolaştıklarına inandıklarını bildiriyordu. Bu bilgi, İngiltere Dışişleri Bakanlığında kaygıyla karşılanıyor; bakanlığın bir sorumlusu, 2 Nisan’da şu yorumda bulunuyordu: “Kürtlerin Rusya’dan silâh ve yardım aldıkları ve Rus kışkırtıcıların onların arasında eylem gösterdikleri yolundaki haberleri daha önce de almış bulunuyoruz; bu haberler, öncekilerine oranla bu denli kesin değildi“21.

Ruslarla işbirliği yapanlar

Ruslar, aynı zamanda, bazı Kürt önderlerle de düzen çeviriyorlardı. Musul’daki İngiliz konsolos yardımcısı Henry C. Honey’in 7 Temmuz 1912’de büyükelçi Lowther’e gönderdiği bir rapordan öğrendiğimize göre, Barzan şeyhi, Rusların, Şemdinli şeyhi aracılığıyla kendisine sondajda bulunarak, Rusya’nın uyrukluğuna geçerse, onu koruyuculuklarına alarak kendisine maaş bağlamaya söz verdiklerini, ama o güne dek Ruslara bir yanıt vermediğini, İngiliz konsolos yardımcısına bildiriyor; kendisine öğüt vermesini diliyordu. Konsolos yardımcısı Honey, ona, Ruslarla hiçbir ilişki kurmamayı, ama Türklerle iyi geçinmeye çalışmayı; aynı zamanda, Rusları rahatsız edecek herhangi bir olaydan kaçınmayı öğütlüyordu.

Anlaşılan, Barzan şeyhi, bu konuda oldukça kaygılı görünüyor ve o yöredeki birçok kişiler gibi Ruslardan çok korktuğu görünümünü veriyordu. Şeyhin anlattığına göre, Van’dan Revandız’a kadar tüm ülke, en küçük bir özürle Ruslardan yana geçmeye hazırdı, çünkü “Türklerden usanılmıştı”. Aynı şeyhin iddiasına göre, “Berasor’da Abdullah Bey, Heriki’de Pivot Ağa, Şemdinli’de Fettah Bey ve Suçbulak’ta Gazi Fettah”, Ruslarla işbirliği yapıyorlardı.

Konsolos yardımcısı Honey raporunu şöyle bitiriyordu: “Rusya’nın bu ülkeyi (‘Türkiye’yi) işgale kalkışması görünürde asla beklenmiyor; ama hiç kuşkusuz, İran yoluyla yayılmayı sürdürürken, uçlarda düşman değil dost bulundurmak kaygısı içindedir. Türkiye, yarı bağımsız tüm halkları, Kürtler yararına baskıya tabi tutma siyasetini uygulamaya kalkışırsa, Rusya’ya, bu yörelerdeki etkisini genişletmek fırsatını vermiş olacaktır“22. Böylece, Ruslar, kendi sinsi amaçları yararına Doğu Anadolu’daki durumu gerginleştirmek için ellerinden geleni yapıyor; bu eylemlerinde, görünürde çıkar düşkünü birkaç Kürt önder ve yandaşlarından yardım görüyorlardı.

Kürt militanların aşırılıkları

1912 yılı Eylül ayında, Birinci Balkan Savaşı çıkmadan kısa bir süre önce, Bakü adlı Rus gazetesi, İstanbul’daki muhabirinden sağladığı bir haberi yayımlıyordu. Bu haberde iddia edildiğine göre, Doğu Anadolu’dan alınan raporlar, “Ermenilerin yaşadığı birkaç ilde onların katledildiklerini; yerel kırımlara tabi tutulduklarını; köylerin yağma edildiğini; kadın ve kızların kaçırıldığını; kimi kişilerin dinlerini değiştirmeye zorlandıklarını, yalnız bir hafta içinde Kürtler tarafından Van’da 30 adamın öldürüldüğünü; son iki ay sırasında Bitlis’te 10 Ermeni kızın Kürtlerce kaçırıldığını; Kürt Beylerin Arnio Köyü sakinlerini dinlerini değiştirmeye zorladıklarını; ve suç oluşturan bu davranışları protesto etmek amacıyla çeşitli kentlerde mitingler düzenlendiğini” iddia ediyordu23. İstanbul basını da bu olayların bazılarının vuku bulduğunu doğruluyor; “Van, Bitlis ve Diyarbakır’da Kürt militanların Ermenilere karşı giriştikleri aşırılıklar” hakkında haberler yayımlıyordu24.

Doğu Anadolu’da üslenmiş bulunan İngiliz konsolosluğunun yetkilileri, İstanbul’daki maslahatgüzar Sir Charles M. Marling’e gönderdikleri raporlarda, hiç de memnuniyet verici olmayan kötü duruma değiniyor; Rusların, kimi Kürt önderleri parayla satın almaya çalıştıklarını; bu önderlerden Hüseyin Paşa’nın, bu Rus saptırmalarına kapılmaması için, daha önceki Osmanlı hükümetince aşiret (eskiden Hamidiye) süvari alayına atandığını; Van’da yayımlanan Ermeni Daşnak gazetesinin, Rusya’nın, hudut yörelerindeki tüm Kürt aşiret önderlerini satın aldığını yazacak kadar ileri gittiğini bildiriyorlardı25.

Ermeni Patriğin tehditleri

Durum o kadar bunalımlı bir kerteye geliyordu ki, Ermeni Patriğin başkanlığında ve iki başpiskopostan oluşan bir Ermeni kurulu Eylül’de Babıali’ye giderek Sadrâzam ve Adalet Bakanı tarafından kabul ediliyordu. Patrik, Doğu Anadolu’daki yurttaşlarına yeterince güven sağlanmazsa Patrikhaneyi kapatarak görevinden çekilmek tehdidini savuruyordu. Sadrâzam, olay çıkaran haydutların cezalandırılmasını sağlamak ve benzer olayların yinelenmesini önlemek amacıyla, hükümetin, gücü içinde olan her türlü araca başvuracağına dair söz veriyordu. Bu görüşmeden sonra Van valisi geri çağrılıyor ve Van ilinin yönetimi, yeni bir vali atanıncaya dek, oradaki garnizon komutanına devrediliyor; düzeni yeniden kurmak ve suçlu kişileri cezalandırmak için Van ve Bitlis yetkililerine sert talimatlar gönderiliyordu26. Buna ek olarak, hükümet, Ermenilerle Kürtler arasındaki toprak anlaşmazlığının çözümlenmesine yardımcı olmak amacıyla, Doğu Anadolu’nun beş ilinin her birine 20.000 sterlin mali ödenek ayırmak kararını alıyordu27.

Balkan Savaşları ve Kürt-Ermeni olayları

Osmanlı İmparatorluğu, 1912 yılı Ekim ayında başlayan Birinci Balkan Savaşı’na sürüklenirken, Doğu Anadolu’daki durum en bunalımlı bir evreye giriyordu. Van’daki İngiliz konsolos yardımcısının Büyükelçi Lowther’e bildirdiğine göre, 15 Ekim dolaylarında Van’a ulaşan yeni Vali İzzet Bey, o yörede olay çıkaran ve kötü ad yapmış olan Sait Bey ve Mir Mahe gibi Kürt eşkıya önderleri tutuklayamamakla birlikte; onların hududu aşarak İran’a kaçmalarına yardımcı olan Kürt önderleri yakalamayı başarıyordu. Büyükelçi Lowther, bu bilgiyi Dışişleri Bakanı Grey’e 10 Kasım’da iletirken şu yorumda bulunuyordu: “Her yanda oldukça acınacak bir durum egemendir. Anadolu illerindeki huzursuzluk tehlikeli bir biçime gelebilir“28.

Hükümetin, Mir Mahe ve Sait Bey başkanlığındaki Kürt eşkıyalara karşı göndermiş olduğu askeri güç başarı sağlayamıyordu. 1911 yılında 6.000 koyun aşıran ve birçok Nesturi’yi öldüren Kürt aşiretlere karşı da askeri bir güç gönderilmişti; ama Van ilinde güvensizlik halâ sürüyordu. Diyarbakır’daki İngiliz başkonsolos yardımcısının çevirmeni tarafından bildirildiğine göre, Cezire ve Mardin ilçelerindeki Kürt ağalar, Abdülhamit zamanındaki mevkilerini yeniden işgal etmişler ve “sahtelemiş oldukları tapulara dayanarak“, işgal ettikleri köylerin sakinlerini kendilerine vergi ödemeye zorlamaya başlamışlardı29.

Abdurrezzak Bedirhanzade Rus hizmetinde

Bu arada, kimi Kürt aşiret önderleri, Bedirhan klanı mensuplarının da yardımlarıyla, Rus ajanlarla düzen çevirmeyi sürdürüyorlardı. Van’daki İngiliz konsolos yardımcısına bakılacak olursa, bundan amaç, “Doğu Anadolu’da özerk bir Kürdistan kurmak için” Avrupa Türkiye’sinde egemen olan durumdan yararlanmaktı. Bu sırada Tiflis’e giden Kürt önder Şeyh Taha’nın, bir Rus ajanı olduğu bilinen Bedirhanzade Abdurrezzak’la görüştüğü bildiriliyordu. Tiflis’teki Osmanlı konsolosunun kendi hükümetini uyarması üzerine, Şeyh Taha, Van iline girerken hudut askerleri tarafından tutuklanıyor, ama daha sonra, Rusya’nın koruyuculuğu altında bulunan Makü Hanı’nın sağlamış olduğu söylenen silâhlardan yararlanan İran’lı bir Kürt aşiret önderi tarafından kurtarılıyordu. Şeyh Taha’yı Türk topraklarına dönmeye inandırmak için yapılan tüm çabalar başarısızlığa uğruyor; bazı Osmanlı Kürtlerinin huduttaki birçok yerlerde hükümete karşı ayaklandıkları bildiriliyordu. Dahası, bir Kürt isyanı başlatması için Abdurrezzak’a Rusya’dan 70.000 tüfek gönderildiği söyleniyordu30.

Bölücüler sahnede

Bu sırada, Musul yöresindeki Rus ajanların da eylemleri sürüyordu. Ruslar, Süryani (Nesturi)’lerin önderi Mar Shimoun’a toplumunu koruma sözü veriyor; Neri’li Sadık adlı Kürt ağa, Ruslardan yana geçiyor ve onu Barzan şeyhinin izlemek üzere olduğuna inanılıyordu31. Osmanlı İmparatorluğu’nun Birinci Balkan Savaşı’nda yenilgiye uğratılması, Rusya’nın da desteğiyle, isyancı ve bölücü güçleri harekete geçiriyordu. Rusya, Ermenilerle Kürtlere her türlü vaadlerde bulunarak onlarla düzen çeviriyor, ama onları birbirlerine karşı da gizlice kışkırtıyordu. Özellikle Doğu Anadolu için önerilen ve Ermenilerce desteklenen sözde “devrim projesine” karşı Kürt militanları tahrik ediyordu..

Kürtlerle Ermeniler arasında daha da kötüye giden ilişkiler, Osmanlı hükümetini çok kaygılandırıyordu. Bir yandan Ermeni Daşnak örgütü, Ermeni köylüleri silâhlandırırken, öte yandan Kürtler, silâh topluyor ve mitingler düzenliyorlardı. Kürt öğeler arasında, Doğu Anadolu’da yapılması tasarlanan devrimlerin kendi “ulusal varlıklarını” tehdit ettiği görüşü egemendi. Bu yüzden, Cezire ve Midyat ilçelerinde olaylar çıkarıyorlardı. Bu olayların Hüseyin Paşa (Bedirhan)ın ajanlarınca başlatıldığına inanılıyordu. Hüseyin Paşa, bir Ermeni ili kurulmak üzere olduğu söylentilerini çevreye yayıyor ve Kürtleri, “ulusal varlıklarını” korumak için isyan etmeye çağırıyordu.

Bu gelişmeler, İngiltere Dışişleri Bakanlığını da kaygılandırıyor; bakanlık sorumlularından A. Nicholson şu yorumda bulunuyordu: “Bu rapor kaygılandırıcıdır ve bu yörelerde, herhangi bir anda olaylar çıkabilir. Olay çıkarsa, durumu, görünürde ancak Rus askerleri yatıştırabilir… Van, Beyrut, Halep, Adana, Musul ve Basra’dan almış olduğumuz raporlara göre, Türk İmparatorluğu’nun hem Avrupa ve hem de Asya’da parçalanması uzak görünmüyor”32.

Rusların Kürtleri istismarı

İstanbul’daki İngiliz Büyükelçi Lowther’in Dışişleri Bakanı Grey’e 5 Nisan 1913’te bildirdiğine göre, Kürtler, Türklere karşı bir akım başlatmak için, Balkan Bağlaşıkları’nın İstanbul’u işgal etmelerini bekliyorlardı33. Erzurum valisi, Kürt akımının Rusya tarafından kışkırtıldığına inanıyor; kentteki İngiliz konsolos M. Monahan da onun bu görüşlerine katılıyordu34. Van’daki İngiliz konsolos yardımcısı Molyneux-Seel’e bakılacak olursa, Doğu Anadolu’daki Kürtler arasında başlatılmış olan akım, “ihtilâl yoluyla Kürt özerkliği kurmak amacını güttüğü görünümünü veriyordu”. Bu akım, aynı zamanda, Ermenilere verilmesi tasarlanan ayrıcalık haklarına karşı bir gösteri biçimindeydi.

İsmail Ağa (Simko), fieyh Taha ve Sait Bey’le işbirliği yapan Abdurrezzak Bey’in, akımın önderi olduğu söyleniyordu. İki yıl önce (1911’de), Abdurrezzak Bey, Başkale, Bohtan ve Arşak’ı ziyaret ederken, o sırada Kürtleri birleştirerek bir isyan başlatmanın olanaksız olduğunu, ama Ermenilere özerklik verilmesi konusu gündeme gelirse, o zaman Kürtlerin kendi ulusal varlıklarını korumak için birleşeceklerini söylemişti. Abdurrezzak’ın ajanları Van ve Hakkâri sancaklarına dek sokularak propagandalarını çevreye yayıyorlardı.

Bu sırada, Hizanlı fieyh Sait Ali, esrarengiz biçimde gizli toplantılar düzenliyor; Duhuk’ta yapılan toplantıya çok sayıda şeyh ve öteki Kürtler katılıyordu. Kısa bir süre önce Sait Ali, Daşnakçı Ermenilere işbirliği önerisinde bulunmuş, ama önerisi kabul edilmemişti. Türk yetkililer, Kürtler arasında baş gösteren bu akımı, çevrede dolaşan Rus yetkililerin kışkırtmalarına atfediyorlardı. Bu Rus yetkililer, Kürtlere, Ermenilerin özerklik isteminde bulunduklarını, ama Rusların buna karşı olduklarını bildiriyor ve onlara Kürt özerkliği için çalışmayı öğütlüyorlardı. Özellikle Hoy’daki Rus konsolosun, Kürtler arasında özerklik görüşlerini tahrik ettiği söyleniyordu, Türkler, bu Rus propagandasına karşı koymak için, Abdurrezzak, Şeyh Taha ve ötekilerin, Rus parasına karşılık olarak Kürtleri Rusların ellerine teslim etmek için çalıştıklarını açıklıyorlardı35. İngiliz büyükelçi Lowther, Dışişleri Bakanı Grey’e 22 Mayıs’ta gönderdiği yazıda, bizzat Kürt önderlerin, kimi Kürtlerin akıma karşı olan duraksamalarını önlemek ve onları kendilerinden yana çekmek amacıyla, Ermenilerin özerklik için çalıştıkları söylentilerini onların aralarına yaydıklarına dair “iyi bir kaynaktan” haber aldığını bildiriyordu36.

Kürt-Alman düzenleri

Bu sırada Almanlar da Kürtlerle düzen çevirmeye başlıyorlardı. Halep’teki İngiliz konsolosun Büyükelçi Lowther’e bildirdiğine göre, Musul’daki Alman konsolos yardımcısı vekili M. Holstein, son günlerde (Mayıs 1913), başka bir Almanla birlikte Musul’u ziyaret ediyor; valiyle görüşürken, Ermeniler arasındaki Rus yandaşı eğilimleri kınıyor ve o ilçelerdeki Kürt akımı konusunda Rusya bir tehlike yaratmak tehdidinde bulunursa, Alman hükümetinin Türkiye’yi destekleyeceğini söylüyordu. Holstein daha sonra Miafarköy’e ve oradan da, Büyükelçi Lowther’in, “Kürt merkezi ve Bedirhan Beylerin etkisi altında” olarak nitelendirdiği Siirt ve Cezire-ibn-Ömer’e gitmek üzere Musul’dan ayrılıyordu37.

Kürt -Ermeni – Süryani çatışmaları

Balkan Savaşı yüzünden Osmanlı İmparatorluğu’nun durumu oldukça bunalımlı bir evreye girerken, Doğu Anadolu’da Kürt-Ermeni-Süryani ilişkileri de oldukça kötüye gidiyordu. İngiltere’nin Northwood kentinde yaşayan Bayan M. Barclay, İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na 26 Mayıs’ta gönderdiği bir yazıda, Türk askerlerin, Balkan Savaşı’ndaki yenilginin öcünü almak amacıyla, Doğu Anadolu’da, “Kürtleri, Nesturi (Süryani) Hıristiyanları öldürmeye kışkırttıkları; bu barışsever Nesturi çobanlara mensup 50 ailenin, sürülerini dağlarda otlatırken imha edildikleri ve koyunlarından 9.000 hayvanın aşırıldığı; aşiret kenti (?)’nin yağma edildiği; oradaki Amerikalı misyonerlerin ve (İngiliz) Canterbury Başpiskoposu misyonu mensuplarının Urmiye’ye sığındığı” iddiasını da bulunuyor ve o yöreden şu yazıyı almış olduğunu bildiriyordu:

“Kürt aşiretler, Hıristiyanları ortadan kaldırmak için ordu yığıyor; bunu, Kürtleri silâhlandıran Türkler yapıyor, çünkü şöyle diyorlar: ‘Hıristiyanlar topraklarımızı aldılar ve çoğumuzu tutsak ettiler; şimdi biz de onları burada bitireceğiz!.‘ Van’daki İngiliz konsolos, Urmiye’deki Rus konsolosa bu konuda bilgi vermiştir. Kürtlere Abdülhamit’çe sağlanmış olan silâhların toplatılması için Türk hükümeti üzerinde baskı kullanılamaz mı? Bu yapılırsa, silâh taşımaları yasaklanmış olan Nesturiler durumla başa çıkabilirler. Kürdistan’daki Kürtler ve dağcılar arasında misyonerlik yapılmasını destekler ve Türklere karşı asla baş kaldırmayan barışçı bir halkı kurtarmak için ivedilikle davranmanızı dilerim”38.

Ancak, Bayan Barclay, Osmanlı yönetiminin, Balkan savaşlarından dolayı durumla uğraşamayacak kadar güçsüz kaldığına ve Süryani militanların pek de masum olmadıklarına mektubunda hiç değinmiyordu.

Buna karşın, İngiltere Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey, büyükelçi Sir Gerard Lowther’e 13 Haziran’da gönderdiği yazıda, “Kürtlerin, Nesturi Hıristiyanlara zorbalık yaparak onların mallarını aşırdıklarını” bildiriyor ve Osmanlı hükümetine bu konuda bilgi vererek, onu, düzeni yeniden kurmaya ve bu gibi aşırılıkların yenilenmesini önlemeye uyarmasını yöneriyordu39. Bu yönergeyi yerine getiren büyükelçi Lowther, Grey’e 29

Haziran’da şu yanıtı gönderiyordu: “Bir Ermeni öldüren bir Kürt, sadece bir Ermeni öldüren bir adam olarak değil, bir ‘katil’ olarak işlem görmezse, o yörelerde güvenlik ve düzenin kurulması beklenemez“40.

Doğu İlleri’nde Ermeni-Kürt olayları sürüyor

Doğu Anadolu’daki kötü durum sürüyordu. Bitlis’teki İngiliz konsolos yardımcısına vekillik etmekte olan Amerika’lı misyoner rahip M. Knapp, Erzurum’daki İngiliz konsolos J.M. Monahan’a 1913 yılı Haziran ortalarında gönderdiği yazıda, Nisan ayının ortalarından beri Bitlis ilinde 40’a yaklaşık cinayet işlendiğini; birçok kaçırma, şantaj ve hırsızlık olaylarının kaydedildiğini; öldürülenlerin ve öteki kurbanların çoğunun Ermeni, kötülükleri işleyenlerin ise Kürtler olduğunu ve her yandan kaygılandırıcı haberler alındığını bildiriyor; İngiltere Dışişleri Bakanlığı yetkililerinden Lancelot Oliphant, bunu, “korkunç bir durum” olarak nitelendiriyondu41.

Van’daki İngiliz konsolos yardımcısı Molyneux-Seel, Van iliyle ilgili olarak 9 Temmuz 1913’te hazırladığı üç aylık raporunda, raporun kapsadığı süre içinde, her yerde “Kürtlerin yasa dışı davranışlarının, son üç yıldan bu yana doruk noktasına ererek rekoru kırdığını; bu davranışların kurbanlarının Nesturi (Süryani) ve Ermeniler olduğunu” iddia ediyordu. Aynı zamanda, Daşnakçıların felâket getirici etkisi altında kalan Karçigan Ermenileri, kimi Kürtleri öldürerek ve genellikle Kürtlere karşı saldırgan bir tutum izleyerek durumu daha da kötüleştiriyorlardı.

Osmanlı İmparatorluğu bölünmek üzere

Van’daki İngiliz konsolos yardımcısı Molyneux-Seel’e göre, Kürtler arasında baş göstermiş bulunan bu serkeşlik, görünürde hazırlanmış bir plâna değil, Kürtler arasındaki şu inanca dayanıyordu: “Osmanlı İmparatorluğu parçalanmak üzeredir; hükümetin zayıflığından yararlanmanın vakti gelmiştir“. İran hududundaki Kürtlerin tutumu, Türkleri, son birkaç aydan beri epeyi kaygılandırıyordu. Abdurrezzak’ın, Rusya’nın koruyuculuğu altında Kürtlere özerklik verilmesi görüşünü Kürtler arasında yaymaya çalıştığı uzun bir süreden beri biliniyordu. 1911 yılında, hudut yörelerindeki Kürtleri ziyaret eden Abdurrezzak’ın, onları kendi savına kazandığı söyleniyordu; ama harekete geçilmesi için durum uygun değildi ve bir özür bulunması gerekiyordu. Ermenilerin devrim konusundaki çığırtkanlıkları ona bu özrü sağlıyordu.

Abdurrezzak ve ajanları, Osmanlı hükümetinin Ermenilere özerklik vermek üzere olduğu söylentisini her yanda Kürtler arasında yayıyor; bu propogandada, Hoy, Urmiye ve öteki yerlerdeki Rus ajanlar ona yardımcı oluyor; ajanlar, Kürtleri, kendi nefislerini savunmak amacıyla özerklik sağlamak için mücadele etmeye kışkırtıyorlardı. Yine İngiliz konsolos yardımcısı Molyneux-Seel’e göre, Türkiye veya güçlü devletler, herhangi bir zamanda Ermenilere özerklik verilmesini ciddi biçimde düşünürlerse; Rusya, bu gibi bir görüşün gerçekleşmesini önlemek için elinden geleni yapacaktı; çünkü Türkiye’yi Rusya’dan ayıracak özerk veya yarı özerk bir Ermeni ili, Rusya Ermenileri arasında hoşnutsuzluk yaratacak ve Anadolu doğrultusunda genişlemek niyetinde olan Rusya’yı köstekleyici etkili bir barikat olacaktı.

Ermeni ve Kürt sorunları nasıl çözümlenebilir?

Bu sırada, Rusya’nın koruyuculuğu altında bulunan Simko adlı Kürt önderin, bir Kürt ayaklanması başlatmada Abdurrezzak’la işbirliği yaptığı anlaşılıyordu. Simko’nun amacı, Türkiye’ye sadık kalan hudut Kürtlerini, gerekirse zor kullanarak, kendisine katılmaya inandırmaktı. Bu amacı sağlamak için Türk hududundaki Kürtlere saldırıyor; bu saldırıları etkisiz bırakmak amacıyla hududa çok sayıda Türk asker sevkediliyordu. Van’daki İngiliz konsolos yardımcısı Molyneux-Seel, bu bilgileri 9 Temmuz 1913’te Büyükelçi Lowther’e gönderirken şu yorumda bulunuyordu: “Kürtler arasında feodal koşulların sürmesi ve dini şeyhlerin kullandıkları etki, kötülüğün kaynağını oluşturmaktadır. Türkler, Aşiret Hafif Süvari Alayları’nı kaldırarak, Kürtleri Bey ve Ağaların elinden kurtarırlarsa; her Kürt ailesine kendi toprağına ve kaynaklarına sahip olma olanağı sağlarlarsa; şeyhlerin etkisini kırarak hükümetin yetkisini geri getirirlerse…; göçebe Kürtleri topraklandırırlarsa; Kürtleri eğiterek onları güçle, kararlılıkla ve adaletle yönetirlerse ve bu konularda iyi niyet gösterirlerse; kendi görüşümce, herhangi bir Ermeni (ve Kürt) sorunu kalmayacaktır”.

İstanbul’daki İngiliz maslahatgüzarı Sir Charles Marling, konsolos yardımcısının bu raporunun bir suretini 25 Temmuz’da Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey’e gönderirken, Kürt Bey ve Ağaların, Türkiye’nin altı Doğu İli’nde yapılması tasarlanan her türlü devrimlere sert biçimde karşı çıkmalarını anladığını; bu devrimler gerçekleşirse, onların kişisel güçlerine öldürücü bir darbe indirmiş olacağını kaydediyordu. Ermenilere özerklik verilirse, Ermeniler, Doğu İlleri’nde yönetici öğeler biçimine gelecek ve böylece, Kürtlerin ulusal varlıkları tehlikeye düşecekti.

Bunlara ek olarak, ve İngiliz konsolos yardımcısı Molyneux-Seel’in de inandığı gibi, hududun ötesindeki Rus ajanlar da, Kürtler arasında yayılan bu propagandayı destekliyor ve böylece Rusya’nın o yöredeki etkisinin ancak Kürtler aracılığıyla yayılabileceğini anlamış olduğunu gösteriyordu. Öte yandan, Molyneux-Seel’e göre, Rusya’nın kendileri için tüm enerjiyle devrim sahasında çalıştığı Ermeniler, “Türklerden çok, belki de Ruslardan nefret ediyorlardı”. Maslahatgüzara göre, altı Doğu İli’nde kıvanç ve gönenç getirici devrimler yapılırsa, Ermenilerin Rusya’ya meyletmelerine bir neden kalmayacaktı42.

Kürt-Ermeni ilişkileri

1913 yılı Ağustos ortalarına doğru Kürt-Ermeni anlaşmazlığı basbayağı çözülmez bir evreye ulaşıyordu. Muş’taki Ermeni piskopos, Erzurum’daki İngiliz konsolos J.H. Monahan’a 15 Ağustos’ta gönderdiği yazıda, Kürtlerle Ermeniler arasında toprak anlaşmazlığının hala sürdüğünü; Sason, Kuyt ve Modeki’deki Ermenilere Kürt aşiretlerce, sanki köle imişler gibi, zulüm yapıldığını: Ermenilerin, kendi taraflarından sağladıkları ürünlerin yarısını ve hayvanları, tereyağı v.s. için Kürtlere vergi vermeye; Kürt ağalar için çeşitli işler yapmaya, örneğin, onların ekin ve çayırlarını biçmeye, yaprakları toplamaya, ev inşa etmeye, dağlardan odun getirmeye, kızlarını evlendirirken ağaların izini alabilmek için onlara ödüller vermeye zorlandıklarını bildiriyordu43. Bu sızlanmalarda epeyi gerçek payı vardı.

Balkan Savaşları’ndan sonraki durum

Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkan Savaşları’ndan bitkin olarak çıkması, güçlü devletlere, özellikle Rusya, İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya ve öteki devletlere, İmparatorluğun iç işlerine daha çok karışmak fırsatını veriyor ve bu devletleri, Yakın ve Orta Doğu’da siyasal ve ekonomik etkilerini artırmada birbirleriyle yarışmaya sürüklüyordu. Bu devletlerin kimileri, Osmanlı İmparatorluğu’nu kendi aralarında etki bölgelerine bölmüş; çeşitli yörelerde bayındırlık ve ham maddeler açısından ayrıcalık hakları sağlamışlardı. Ayrıca, birbirlerinin “etki bölgelerine” saygı göstermek amacıyla aralarında ikili anlaşmalar imzalamışlardı44. Böylece, Birinci Dünya Savaşı’nın öngününde, Osmanlı İmparatorluğu’na genellikle empoze edilen tüm bu anlaşmalar yüzünden, Anadolu’nun yaklaşık olarak her karış toprağı, çeşitli devletlerin denetiminde, etki sahalarına bölünmüş bulunuyordu. İngiltere Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey’in ikiyüzlülükle davranarak, “biz, ancak, Asya Türkiyesi’nin yıkılmasından ve bölünmesinden kaçınan bir politikaya katılabiliriz”45, demesine karşın, güçlü devletlerce etki bölgelerine ayrılmış bulunan İmparatorluğun kendi varlığı ve toprak bütünlüğü için neden savaşmak zorunda kaldığı şimdi daha iyi anlaşılmaktadır.

İngiliz yazar Aubrey Herbert’e bakılacak olursa, Genç Türkler’in yeniden dinçleşmiş bir Türkiye yaratma atılımlarına karşı, ortadan kaldırılması oldukça zor güçler vardı. Herbert şöyle der:

“Rakip değil, müşteri isteyen Avrupa, onlara karşı cephe almıştı. Avrupa’dan, İmparatorluklarındaki ayrıcalık haklarından (kapitülâsyonlardan) vazgeçmesini dilerken, kendi halklarını özveride bulunmaya çağırıyorlardı. Yapıcı olmaya başladıkları an, saygınlıklarını yitirmişlerdi, çünkü Hıristiyanlara eşitlik vermekle Türkleri gücendirmişler; devrim yapmakla Hıristiyanları, güçlü devletlerin koruyuculuğundan uzaklaştırarak, onların ulusal ve baskı yaratıcı tutkularını etkisiz bırakmışlardı“.

Herbert, ayrıca, şu yorumda bulunur: “Anadolu’daki Müslümanlarla Hıristiyanlar, birbirlerini sevmemekle birlikte, iyice anlaşıyor; aralarında pek kötü olmayan ilişkiler bulunuyordu. Dinler ve soylar arasındaki her ayrılığı, bilerek veya bilmeyerek, vurgulayan Avrupa olmuştur“. Anadolu halklarının başına gelen felâketten sorumlu Avrupa’ydı. Amerikalı ve İngiliz misyonerler görünürde siyasetle uğraşmıyorlardı, ama kendi öğrencilerine, Hıristiyanlığın İslâm’dan daha üstün, Hıristiyanların Müslümanlardan daha iyi ve daha ulu insanlar olduklarını öğretiyorlardı. Herbert’e bakılacak olursa, geçmişte Ermenilere “millet-i sadıka” adı verilmişti; yalnız Türkçe konuşan ve Hıristiyan âyinlerini Türkçe yapan Karamanlı Grekler (Rumlar), kendi durumlarından memnun halklardı; ama Osmanlı topraklarına arsızca göz dikenler için, devrim görmüş bir Türkiye, yitirilmiş bir Türkiye’ydi46.

Kürtlerle Ermeniler silâhlanmayı sürdürüyorlar

Bu sırada, Kürtlerle Ermeniler silâhlanmayı sürdürüyorlardı. Halep’teki İngiliz konsolos B.A. Fontana’nın İstanbul’daki yeni İngiliz Büyükelçisi Sir Louis Mallet’e 21 Ekim 1913’te bildirdiğine göre, Grekler (Rumlar) ve öteki kimi kişiler, “Kürtlerle Ermenilere satılmak üzere” Türkiye’ye silâh kaçırıyorlardı47. Öteyandan, Van’daki yeni İngiliz konsolos yardımcısı Ian M. Smith ise, Büyükelçi Mallet’e 10 Ocak 1914’te gönderdiği yazıda, Van’daki Ermenilerin, ilin nüfusunun 2/5’sini oluşturduklarını; Avrupa’nın denetimi altına girerlerse, “üstün eğitim ve ticari yetenekleri” sayesinde, “nüfusun Türk ve Kürt öğelerini tahakkümleri altına alabilecekleri” konusunda iyimser olduklarını ve buna inandıklarını; Ermenilerin, Kürtlere oranla, o sırada daha iyi silâhlanmış olduklarını; kimi Kürt eşkiyalardan çok eziyet çektikleri için ve var olan güvensizlik yüzünden silâh sağlamayı dilediklerini bildiriyordu48.

Türk-İran Hudut Komisyonu’nun üyelerinden, İngiliz komiser Yüzbaşı A.T. Wilson da, İnglitere Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey’e 30 Temmuz 1914’te gönderdiği gizli yazıda, Türkiye ile İran hududundaki ilçelerde yapılan silâh kaçakcılığına değiniyor, şu bilgiyi veriyordu: “Kürdistan’da genellikle nüfus yerleşmiştir ve Lüristan’a oranla daha az silâhlıdır; ama modern tüfekler eksik değildir ve görünürde çok sayıda mermi de vardır. Serna’da yapılan soruşturmalar sonunda, Tebriz ve Tahran’dan sürekli olarak tüfek ve mermi, Musul’dan ise tüfek mermisi ve tabanca ithal edilmektedir“49.

Osmanlı hükümeti İngiltere’den yardım diliyor

Bu oldukça tehlikeli durumdan kaygılanan Osmanlı hükümeti, Doğu Anadolu’da İngiliz yetkililerin yardımlarıyla devrim yapmak için İngiliz hükümetine başvuruyor; ama Rusya buna karşı çıkıyordu. Osmanlı hükümetinin İngiltere’ye yaptığı bu başvuru, güçlü devletler arasında tartışmalara yol açıyor; o devletlerin İstanbul’daki büyükelçileri, Anadolu’da ıslahat yapılması konusunda, 1913 yılı yazında, Osmanlı başkentinde görüşmeler yapıyor ve Rusya’nın hazırlamış olduğu bir ıslahat projesi biraz değiştirilerek, 8 Şubat 1914’te Osmanlı yönetimine zorla kabul ettiriliyordu. İttihat ve Terakki hükümeti, projeye ilkin karşı çıkıyordu, çünkü onun, Doğu Anadolu’yu Rus koruyuculuğu altına koyarak Türkiye’nin bölünmesine yol açacağına inanıyordu; ama Türkleri destekleyen Almanlar da öteki devletlerle birleşince, projeyi kabulden başka çıkar yol bulamıyordu.

Doğu Anadolu ıslahat projesi

Söz konusu ıslahat projesi, Doğu Türkiye’nin altı iline ve Trabzon’a geniş ölçüde özerklik veriyor; onları iki yönetim kesimine ayırıyordu: 1. kesim Erzurum, Trabzon ve Sivas’tan; 2. kesim ise Van, Bitlis, Harput ve Diyarbakır’dan oluşacaktı. Her kesim, geniş yetkilere sahip Avrupa’lı bir genel müfettiş tarafından yönetilecekti. Bu genel müfettişler saptanmış bir sürece Padişah tarafından atanacak, ama ancak güçlü devletlerin izniyle görevlerinden alınabileceklerdi. Kürt ve Ermeni militanların fesadı ve isyan davranışlarının güçlenmeye başladığı bu sırada, Osmanlı hükümeti, çok üzücü olan ve Kürtleri hiç de memnun etmeyen bu ıslahat projesini gönülsüz olarak uygulamaya çalışıyordu50. Ancak, 1914 yılı Mart ayında Bitlis’teki Kürtler arasında huzursuzluk belirtileri görülüyordu.

Cemal Paşa’ya bakılacak olursa, bu sıralarda Rusya, Doğu Anadolu’da barışın egemen olmasına muhalif bir politika izliyordu. Bu politikayı etkin yapabilmek için, ilk olarak Doğu Türkiye’de bir himaye kurması, Avrupa’nın Ermenilere karşı olan sempati duygularını yeniden kamçılaması, Kürt Beylerle etkili şeyhleri hükümete ve Ermenilere karşı kışkırtması gerekiyordu. İşte Rus yönetimi, dikkatle hazırlanan böyle bir plâna dayanarak, Abdurrezzak Bedirhan’ı destekliyor; ona çok miktarda para sağlıyor ve Bitlis’teki Rus konsolos aracılığıyla, 1914 yılı Mart ayında Şeyh Sait Molla Selim’i hükümete karşı ayaklanmaya kışkırtıyordu. İttihat ve Terakki hükümeti, Rusya’nın Doğu Türkiye’yi işgal etmesi olasılığından o kadar korkuyordu ki, Şeyh Sait Molla Selim’in ayaklanmasını bir özür olarak kullanacağını sanıyordu51.

Bitlis’te yeni Ermeni-Kürt olayları

Bu arada, Osmanlı başkentindeki Alman büyükelçi, 9 Nisan’da hükümetine gönderdiği yazıda, Bitlis’teki Ermeni başpiskoposunun, 1 Nisan’da İstanbul’a şu telyazısını gönderdiğini bildiriyordu: “Kürtler, kentin dolaylarında saldırıya geçtiler; korkunç bir çatışma sürüyor. Her yanda anarşi var; ölümü bekliyoruz. Lütfen yardım gönderiniz“. Bitlis’teki Amerika’lı misyonerlerin daha sonra bildirdiklerine göre, Kürtler, kentin dış semtlerini ele geçirmişler; Türkler kaçmışlardı. Babıali, durumun ciddiliğini benimsemişti. Kürtlerin Rus ajanlarca ıslahata karşı kışkırtıldıklarına inanılıyordu. Osmanlı hükümeti, ülkeyi Rusya’ya teslim etmekle suçlanıyordu. 2.000 kişilik Kürt aşiret güçlerine karşı ancak 400 Türk asker direnmeye çalışıyor; bu erlerin sayısı, Muş ve Van’dan gelen berkitici güçlerle 1.000’i buluyordu. Buna karşın, Babıali, duruma egemen olabileceğine inanıyordu. Bitlis’teki Rus konsolosun, Ermeniler ateşi keserse Kürtleri yatıştırmayı üstleneceğini açıklamış olduğu bildiriliyordu.

Osmanlı önderlerden Halil ve Talat Beyler, Rusya’nın duruma karışacağına inanıyorlardı. Alman büyükelçi, bu olaylarda kimi İslâv komitelerinin kesinlikle parmağı olduğunu; Rus yönetiminin bundan haberi olmadığını iddia ediyor; Rusya’nın Türkiye’ye karşı uygulamakta olduğu siyaseti ve Rus büyükelçinin son zamanlarda vermiş olduğu demeçleri göz önünde tutarak, Rusya’nın, Türkiye’nin Doğu İlleri’ne karışmak için bir özür aradığına inanmıyor; ama yine de müdahale tehlikesi olduğuna, çünkü olaylar sürerse, Rusya hükümetinin gittikçe daha muhalif veya düşmanca davranışlarda bulunması olasılığına inanıyordu52.

Birkaç gün sonra yayımlanan ve Bitlis’teki misyonerlerin göndermiş oldukları telyazısıyla büyük ölçüde doğrulanan resmi bir bildiriye göre, Kürt âsiler kentten püskürtülüyor; aralarında, önderleri Şeyh Sait Molla’nın da bulunduğu kimi âsiler Bitlis’teki Rus konsolosluğuna sığınıyorlardı. İstanbul’daki Rus büyükelçi M. de Giers, bu haberi alır almaz, İngiliz büyükelçi Sir Louis Mallet’e, “Kürtlerin Rus konsolosluğuna sığınmalarına izin verilmesinden ötürü gizlice üzüntüsünü beyan ediyor”; bu davranışın, isyanın Rus ajanlarca kışkırtılmış olduğu izlenimine yol açacağını; ama Kürt âsileri teslim edemeyeceğini; Rus konsolosa, onları kaçırmak için talimat göndereceğini söylüyordu53.

20 Mayıs’ta, Sadrâzam, Hoy’daki Rus konsolos tarafından kışkırtılan Kürtlerin yeniden isyan ettiklerini; Rusya’nın koruyuculuğu altında bulunan Abdurrezzak’ın, geniş kapsamlı bir Kürt akımı örgütlemekte olduğunu; ama Osmanlı hükümetinin hazırlıklı bulunduğunu ve ordunun, bu akımı bastırmaya hazır olduğunu İngiliz büyükelçi Mallet’e bildiriyordu. Mallet, Sadrâzama, Rus büyükelçiyle bu konuda ivedilikle görüşmesini salık veriyor; Sadrâzam, bu öğüte uyuyor; Rus büyükelçi, sözü edilen Rus konsolos hakkında soruşturma yapmaya söz veriyor, ama gerçekte hiçbir davranışta bulunmuyordu54.

Yeni Rus kışkırtmaları

Van’daki İngiliz konsolos yardımcısının, “yerel katların ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin sesi” olarak nitelendirdiği Çaldıran gazetesinin 1914 yılı Temmuz sayısında yayımlanan bir haberine değiniyordu. Bu habere göre, Hoy’da, Kürt aşiret önderleri, oradaki Rus konsolos M. Charikoff (veya Chernoff) başkanlığı altında bir toplantı yapıyor; toplantıda, “Kürtleri kışkırtmak için bildiriler basılarak dağıtılması; çeteler kurulması ve onlara, son günlerde dış ülkelerden getirilmiş olan 500 silâhın dağıtılması” kararları alınıyordu. O sırada Rusların, Türkiye’nin Doğu İlleri’nde Kürtlerle birçok düzenler çevirmekte olduklarını gösteren yeterli kanıtlar vardı. İngiliz Büyükelçi Mallet, bu bilgiyi 2 Temmuz’da Dışişleri Bakanlığı’na iletirken şu yorumda bulunuyordu: “İran’da olağan olduğu gibi, Rusya hükümetinin Asya ve Dışişleri Bakanlığı Dairelerinin değişik politika izledikleri veya aynı politikayı güderken değişik usullere başvurdukları görünümüyle yeniden karşı karşıya gelmiş olmanız olanaklıdır”.

İngiltere Dışişleri Bakanlığı’nda yetkili Eyre Crowe, 13 Temmuz’da şu yorumu yapıyordu: “Olağan Rus usulleri. Bu düzenlerden amacın, Ermenilerin hoşnutsuzluklarını arttırmak; aynı zamanda, Türk yetkisini azaltmak olduğu sanılır“55.

Bu Rus düzenleri sürerken, Doğu Anadolu’ya genel müfettiş atanan Norveç’li Binbaşı Hoff ve Hollandalı M. Westenek, 1914 yılı Mayıs ayında İstanbul’a ulaşıyor; bu olay Ermeni düşlerinin ve Kürt korkularının gerçeleşmek ve Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmak üzere olduğunu gösteriyordu. Ancak, Doğu Anadolu’nun devrim projesinin ardında gizli bulunan Rus tehlikesinden oldukça kaygılanan Osmanlı hükümeti, genel müfettişlerin yetkilerini sınırlandırmaya çalışıyor ve Birinci Dünya Savaşı başlar başlamaz, onların görevlerine son veriyordu56.

Savaş ilânı ve Osmanlı seferberliği

1 Ağustos 1914’te Birinci Dünya Savaşı başlayınca, Osmanlı yönetimi, savaşa girmekten kaçınıyor, ama seferberlik ilân ediyordu. Bunun üzerine kimi Ermeniler ve daha sonra bazı Kürtler, asker kaydolunmaya karşı çıkıyor57; ama Kürtlerin büyük çoğunluğu asker kaydolunuyordu. İngiliz büyükelçi Sir Louis Mallet’in iddia ettiğine göre, Diyarbakır ilinde kimi Kürt ve Ermeni köylüler asker kaydına veya savaş amaçları için maddi yardımda bulunmaya karşı çıkıyorlardı. Yine Mallet’e bakılacak olursa, “Kürt önderlerin en müfsitleri” İran toprakları üzerinde bulunuyor ve orada Rus konsolosluk yetkilileri tarafından “dikkatle güdülüyorlardı”. Bu Kürt önderlerin kimileri Rus yandaşı bir tutum izlenilmesini salık veriyor; bu önderler arasında Abdurrezzak da bulunuyordu. İran hududu ötesindeki bu Kürt önderlerin iyice örgütlenmiş ve silâhlanmış yandaşları vardı; dolayısıyla, Osmanlı İmparatorluğu ülkelerindeki Kürtlerden, askeri açıdan daha tehlikeli bir durum yaratıyorlardı.

İngiliz büyükelçi, Ruslar Erzurum ve Van illerini işgal ederlerse, İran topraklarındaki Kürtlerin, kendi seçeneklerini kullanarak, huduttan Türkiye’ye girmeleri olasılığının var olduğuna; Rus ve İran hudutlarından uzakta bulunan Kürt aşiretlerin, Rus etkisinden de uzakta bulunduklarına; Bedirhan ailesinin, “gerçek önderleri” olan ve etki merkezleri Diyarbakır iline bağlı Cezire’de bulunan Abdurrezzak’ın kardeşlerinin İngiliz yandaşı olduklarına inanıyordu. Yine Mallet’e bakılacak olursa, Osmanlı Kürtleri, ilk Rus zaferinden sonra Türkleri terkedeceklerdi. Sir Louis Mallet, bu konuda Sir Edward Grey’e 25 Eylül’de gönderdiği yazısını şöyle bitiriyordu:

“Sözü edilen bölgeleri (Doğu Anadolu) işgal eden yabancı bir güç, Türkler dışında tüm soylar tarafından hoş karşılanacaktır; ancak, işgal kökleştikten sonra ve yöneticiler çeşitli hizipler arasındaki toprak anlaşmazlıkları ve öteki sorunları çözümlemeye çalışınca, güçlükler başlayacaktır. Ancak, toprak anlaşmazlığı, Kürtlerle Ermeniler arasında sürekli bir sürtüşme nedeni olacaktır. Her iki halk da Türk yetkisine karşı aynı kini beslediği için birbirlerine yaklaşma belirtisi olmakla birlikte, her iki soy arasında, şu sırada, gerçekten içten ilişkiler kurulması için görünürde pek az ümit vardır“58.

Osmanlı İmparatorluğu’nun savaşa girişi ve Kürtleri kışkırtma önerileri

Osmanlı İmparatorluğu, 30 Ekim 1914’de Birinci Dünya Savaşı’na giriyordu. 26 Aralık 1917 tarihli İngiliz gizli istihbarat raporuna bakılacak olursa, Osmanlı hükümetinin savaş amaçları, Rus tehlikesini ortadan kaldırmaya yönelikti. Bu rapora göre, İttihat ve Terakki yönetimi, Çarlık Rusya’nın İstanbul, Boğazlar, Doğu Anadolu, İskenderun ve İmparatorluğun tüm kuzey yarısını ele geçirmek için çevirdiği düzenlerden gerçekten korkuyor; Almanya’ya karşı “sigorta politikası” güden Türkiye’nin eski koruyucuları İngiltere ile Fransa tarafından Rusya’ya carte blanche (dilediği gibi davranma hakkı) verildiğine inanıyordu. Osmanlı yönetimi, Rusya’nın bu düzenlerini, onun geleneksel politikasından, Balkan savaşlarında oynamış olduğu rolden; Anadolu’da islahat yapılması için 1913 yılında izlemiş olduğu tutumdan; Kürtlerle çevirdiği düzenlerden ve Türkiye’yi İran aracılığıyla ablukaya almasından iyice kavramış bulunuyordu59.

Savaş boyunca, Kürtlerin çoğunluğu, Türk yönetimine sadık kalıyor; Sultan-Halife’nin cihad çağrısına olumlu biçimde karşılık veriyor ve Ruslara karşı kahramanca savaşıyorlardı60; ama, çıkar düşkünü, kendini beğenmiş ve serkeş kimi militanlarla, Kürt halkı temsil etmeyen birkaç sözde “önder“, Osmanlı İmparatorluğu’na karşı cephe alıyor ve yabancıların çıkarları için çalışıyorlardı. Henüz 15 Aralık 1914’te, Doğu’da, siyasi sorunlar konusunda kitaplar yazan, “Arap bağımsızlık akımını” temsil eden, Kahire’de yayımlanan L’Egypt adlı gazetenin muhabiri olan ve kendisini Tonkin’deki Fransızların asbaşkanı olarak tanıtan Eugene Jung adlı birisi, Paris’teki İngiliz büyükelçiliğine giderek, M. Delcassé’nin başkanlığı altındaki Fransız yönetimi adına şu öneride bulunuyordu: “İngiltere, Fransa ve Rusya, yönetmekte oldukları İslâm toplumlarının önderlerine de danışarak, kendi ortak koruyuculukları altında Araplara bağımsızlık verdiklerini açıklamalı….ve aynı zamanda, doğrudan Peygamberin sülâlesinden gelen birisinin Halife olmasına yardımcı olmalıdırlar. Halife olacak bu kişiye, Hicaz ili sivil bir devlet olarak verilmeli ve böylece, Türkiye Sultanı’nın Halife olarak yetkisi ve milyonlarca Müslümanın ona karşı olan bağlılığı, en azından Arap dünyasının görüşünde, ortadan kaldırılmış olmalıdır“. Jung, ayrıca, Kürtlere, İngiltere’nin koruyuculuğu altında özerklik sözü verilerek, Şerif Paşa aracılığıyla onların kullanılmasını öneriyordu; ama Jung’a güvenilmediği için bu önerileri pek ciddiye alınmıyordu61.

Osmanlı İmparatorluğu hudutları içindeki etnik ve dini azınlıkları ayaklandırmak konusu, 30 Aralık 1914’te, Paris’te, bağlaşıklar arasında yapılan gizli bir toplantıda yine gündeme geliyordu. Bu toplantıda, Sir Henry McMahon, İngiltere Dışişleri Bakanlığını; M. Gout ise Fransa Dışişleri Bakanlığı’nı temsil ediyorlardı. M

Bu yazı 349 defa okunmuştur.

YORUMLAR

  • 0 Yorum